Khủng hoảng năng lượng thêm trầm trọng, châu Âu buộc phải quay lại với điện hạt nhân?

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa do chiến sự đang diễn ra với Iran đã đẩy giá năng lượng tăng vọt, đồng thời một lần nữa phơi bày rõ mức độ dễ tổn thương sâu sắc của châu Âu.

Vì vậy, vấn đề chủ quyền năng lượng đã thực sự quay trở lại bàn nghị sự tại Brussels. Trong tháng này, Ủy ban châu Âu đã công bố một loạt sáng kiến toàn diện liên quan đến hạt nhân như một phần trong chiến lược năng lượng rộng hơn của khối.

Theo Eurostat, với khoảng 549 triệu tấn, sản lượng năng lượng sơ cấp của châu Âu hiện vẫn chủ yếu đến từ dầu mỏ và các nguồn tương đương.

Năng lượng tái tạo chiếm hơn 45% sản lượng đó, song cơ cấu năng lượng tổng thể của châu Âu vẫn phụ thuộc nặng nề vào dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ nhập khẩu (khoảng 38%) cùng khí đốt tự nhiên (khoảng 21%).

Cuộc khủng hoảng mới nhất ở Trung Đông đã làm tăng thêm hàng tỷ euro trong hóa đơn nhập khẩu năng lượng của châu Âu, gợi lại cú sốc giá của năm 2022 sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine.

Ngay cả trong giai đoạn yên ả hơn, các hộ gia đình và doanh nghiệp công nghiệp tại châu Âu vẫn phải trả mức giá điện thuộc hàng cao nhất thế giới. Đức, Bỉ và Đan Mạch đứng đầu bảng xếp hạng, như Ủy ban châu Âu nhiều lần lưu ý.

Phát triển điện hạt nhân vốn là một cuộc chơi đường dài, không thể mang lại giải pháp tức thời, nhưng các diễn biến gần đây đã buộc người ta phải đánh giá lại tương lai của lĩnh vực này.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Năng lượng Hạt nhân ở Paris ngày 10/3, các nhà lãnh đạo châu Âu khẳng định rõ rằng khối này có thể không còn nhiều lựa chọn nếu muốn đạt được độc lập thực sự và nguồn điện có giá phải chăng.

Phát biểu tại hội nghị, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nói thẳng rằng: “Việc tỷ trọng điện hạt nhân suy giảm là một lựa chọn. Tôi tin rằng đó là một sai lầm mang tính chiến lược khi châu Âu quay lưng với một nguồn điện đáng tin cậy, có giá phải chăng và phát thải thấp”.

Đây là sự chuyển hướng rõ rệt so với quan điểm của bà von der Leyen về vấn đề này vào năm 2011, dù bài phát biểu không đề cập trực tiếp tới giai đoạn đó. Khi ấy, bà từng là thành viên của nội các đã đề xuất và ủng hộ chính quyết định mà nay bị xem là “sai lầm”, phù hợp với lập trường của đảng bà vào thời điểm đó.

Đức đã đóng cửa những lò phản ứng hạt nhân cuối cùng vào năm 2023, và Thủ tướng Friedrich Merz cũng gọi quá trình loại bỏ điện hạt nhân là một “sai lầm chiến lược nghiêm trọng”. Việc khởi động lại các nhà máy cũ hiện không còn khả thi, vì thế sự chú ý đang chuyển sang xây dựng nhà máy mới và phát triển lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR).

Ngược lại, Pháp sản xuất khoảng 65% điện năng từ hạt nhân và còn xuất khẩu phần dư thừa, cho thấy mức độ độc lập mà điện hạt nhân có thể mang lại.

Tác động đối với an ninh năng lượng có thể rất lớn. Điện hạt nhân cung cấp nguồn điện nền ổn định, có thể kết hợp tốt với năng lượng tái tạo, qua đó cắt giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, vốn vẫn chiếm hơn 60% tổng năng lượng của EU.

Tại cùng hội nghị, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhấn mạnh: “Điện hạt nhân là chìa khóa để dung hòa giữa độc lập, tức là chủ quyền năng lượng, với mục tiêu giảm phát thải carbon, tức là trung hòa carbon”.

Ông Macron cũng chỉ ra nhu cầu năng lượng gia tăng từ trí tuệ nhân tạo (AI), nhấn mạnh rằng đội ngũ nhà máy điện hạt nhân của Pháp đã trao cho nước này “khả năng mở các trung tâm dữ liệu, xây dựng năng lực tính toán và đứng ở vị trí trung tâm trong cuộc cạnh tranh AI”.

Kỳ vọng đặt vào các lò phản ứng mô-đun nhỏ

Brussels đang ngày càng đặt niềm tin vào SMR như một giải pháp carbon thấp, linh hoạt và có thể được triển khai nhanh hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống.

Theo Chiến lược SMR mà Ủy ban châu Âu công bố trong tháng này, những tổ máy đầu tiên có thể đi vào vận hành từ đầu thập niên 2030, với công suất có thể tăng lên 17 GW đến 53 GW vào năm 2050.

Các lò phản ứng nhỏ gọn, được chế tạo theo mô hình nhà máy này được xem là đặc biệt phù hợp để đáp ứng nhu cầu của các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ nhiều điện, ứng dụng nhiệt công nghiệp, sản xuất hydro và các mạng lưới sưởi ấm đô thị.

Ủy ban châu Âu cam kết cắt giảm thủ tục hành chính thông qua việc đơn giản hóa cấp phép và cung cấp bảo lãnh tài chính nhằm thúc đẩy triển khai. Đã có 11 quốc gia thành viên EU ký tuyên bố chung ủng hộ công nghệ này.

Đà thúc đẩy ở cấp quốc tế ngày càng được củng cố vào thứ Năm khi Mỹ và Nhật Bản công bố dự án trị giá 40 tỷ USD (34,75 tỷ euro) để phát triển SMR tại Tennessee và Alabama, trong chuyến thăm Nhà Trắng của Thủ tướng Takaichi.

Dự án, xoay quanh công nghệ của GE Vernova Hitachi, nhằm ổn định giá điện cho người tiêu dùng và củng cố vị thế dẫn đầu của hai nước trong các giải pháp năng lượng thế hệ mới.

Tại hội nghị ở Paris, Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi cũng nêu bật sự đồng thuận toàn cầu đang gia tăng khi nhận định rằng: “Mọi điều kiện hiện nay đều đang chỉ theo hướng tích hợp đầy đủ năng lượng hạt nhân vào cơ cấu năng lượng toàn cầu”.

Những người ủng hộ cho rằng SMR có thể đóng vai trò như một trụ cột chuyển tiếp, cung cấp điện nền đáng tin cậy để bổ trợ cho năng lượng tái tạo và giảm sự phụ thuộc của châu Âu vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Những thử nghiệm ở cấp quốc gia

Các quốc gia thành viên đang theo đuổi những lộ trình rất khác nhau, phản ánh sự đánh giá lại theo hướng thực dụng hơn về vai trò của điện hạt nhân trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Một phần quan trọng của chiến lược này là lò phản ứng nước áp lực châu Âu (EPR), tức các lò phản ứng nước áp lực thế hệ thứ ba được thiết kế để nâng cao độ an toàn và hiệu suất.

Các EPR này được phát triển thông qua sự hợp tác giữa các công ty Pháp và Đức.

Pháp, nước hiện đã đáp ứng khoảng 65% nhu cầu điện bằng điện hạt nhân, đang thúc đẩy xây dựng 6 lò EPR mới và cân nhắc thêm 8 lò nữa, đồng thời vẫn mở rộng công suất năng lượng tái tạo.

Bỉ đang nỗ lực kéo dài tuổi thọ đội nhà máy hiện hữu; Italy đang chuẩn bị các dự luật nhằm bãi bỏ lệnh cấm điện hạt nhân kéo dài nhiều năm; và ngay cả Hy Lạp, quốc gia từ lâu thận trọng do lo ngại động đất, cũng đã mở ra cuộc tranh luận công khai về các thiết kế lò phản ứng tiên tiến và SMR.

Tại những nước chưa từng từ bỏ công nghệ này như Thụy Điển và Phần Lan, điện hạt nhân tiếp tục là nền tảng hỗ trợ cho một số tỷ lệ năng lượng tái tạo trong tiêu dùng năng lượng cuối cùng cao nhất châu Âu.

Theo Eurostat, điện hạt nhân hiện cung cấp khoảng 23% điện năng của EU và khoảng 50% lượng điện carbon thấp của khối. Kinh nghiệm từ Phần Lan cho thấy điện hạt nhân có thể mang lại mức giá ổn định và cạnh tranh hơn so với các quốc gia đã loại bỏ công nghệ này như Đức.

Việc mở rộng điện hạt nhân cũng có thể giúp EU tránh được lượng phát thải tương đương với việc loại bỏ 1/3 số ô tô trên toàn thế giới khỏi đường sá.

Trong Chương trình chỉ dẫn hạt nhân lần thứ 8 được công bố trong tháng này, Ủy ban châu Âu dự báo tổng công suất điện hạt nhân của EU sẽ tăng từ 98 GW năm 2025 lên 109–150 GW vào năm 2050, với sự hỗ trợ của khoảng 241 tỷ euro đầu tư mới.

Những thử nghiệm ở cấp quốc gia này phản ánh sự thừa nhận ngày càng rõ rằng điện hạt nhân có thể củng cố chủ quyền năng lượng của châu Âu trong trung và dài hạn.