'Kim tự tháp' 1.700 năm là công trình nhân tạo lớn thứ ba trên Trái Đất, sử dụng 93,3 triệu viên gạch bùn nung

Nằm trên vùng đồng bằng trung bắc Sri Lanka, Anuradhapura từng là kinh đô lớn đầu tiên của hòn đảo và đến nay vẫn là một trong những thành phố linh thiêng nhất của thế giới Phật giáo. Đây cũng được biết đến là nơi đầu tiên tiếp nhận Phật giáo bên ngoài Ấn Độ. Rải rác khắp khu di tích khảo cổ rộng lớn là hệ thống tu viện, hồ chứa và các bảo tháp, thuộc nhóm những công trình tôn giáo đồ sộ và tham vọng bậc nhất từng được xây dựng.

Nổi bật hơn cả là mái vòm khổng lồ hình bong bóng của Jetavanaramaya - một công trình đồ sộ đến mức khi hoàn thành vào đầu thế kỷ IV sau Công nguyên, nó được xếp hạng là công trình nhân tạo lớn thứ ba trên Trái Đất, chỉ đứng sau Kim tự tháp Giza. Bảo tháp này có hình dạng như hình chóp, càng lên cao càng nhỏ nên khiến nhiều người liên tưởng đến như "kim tự tháp".

Bảo tháp này được xây dựng khoảng năm 301 sau Công nguyên, với khoảng 93,3 triệu viên gạch bùn nung, từng cao tới 122m, trở thành một trong những công trình cao nhất của thế giới cổ đại.

Trải qua hàng nghìn năm chịu tác động của thời gian và thiên nhiên, Jetavanaramaya bị hư hại nghiêm trọng và hiện chỉ còn cao khoảng 71m. Dù vậy, đây vẫn là công trình kiến trúc bằng gạch lớn nhất từng được xây dựng xét về thể tích. Khối lượng đồ sộ của bảo tháp lớn đến mức các nhà khảo cổ ước tính rằng số gạch dùng để xây dựng nó có thể tạo nên một bức tường cao khoảng 90cm, kéo dài từ London đến Edinburgh, hoặc từ New York đến Pittsburgh.

Jetavanaramaya không chỉ là tên gọi của riêng bảo tháp mà còn là trung tâm của một quần thể tu viện rộng lớn mang tên Jetavana Vihara, được xây dựng để phục vụ đời sống tu hành của hàng trăm nhà sư. Toàn bộ các công trình trong quần thể đều được quy hoạch xoay quanh bảo tháp, bảo đảm rằng khi bước ra khỏi nơi cư trú, các nhà sư luôn đối diện với công trình trung tâm này - như một lời nhắc nhở thường trực về lòng thành kính và trật tự của vũ trụ.

“Khoảng 200 nhà sư từng sinh sống tại đây", - nhà sư Godamune Pannaseeha - cán bộ khảo cổ cấp cao tại Anuradhapura và cũng là một trong những chuyên gia hàng đầu đương đại về Jetavanaramaya, cho biết.

“Nơi đây từng là một thành phố tôn giáo sống động. Mọi người đến đây để dâng cúng y phục, kinh sách, thức ăn, hầu như mọi thứ đều để tích đức", ông nói thêm.

Quy mô đồ sộ của Jetavanaramaya cũng đặt ra những thách thức kỹ thuật cực kỳ lớn trong quá trình xây dựng. Khác với các kim tự tháp bằng đá ở Ai Cập, công trình này gần như hoàn toàn được dựng bằng gạch bùn - loại vật liệu có độ bền thấp, dễ bị xói mòn và sụp đổ theo thời gian.

“Để thay thế một khối đá cần tới khoảng mười viên gạch. Điều đó đồng nghĩa với việc hàng triệu viên gạch phải được sản xuất, vận chuyển và xếp đặt với độ chính xác gần như tuyệt đối", Giáo sư Anura Manatunga - chuyên gia cao cấp về khảo cổ học tại Đại học Kelaniya (Sri Lanka), nhận định.

Các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều lò gạch cổ nằm trong và xung quanh khu vực Anuradhapura. Điều này càng khẳng định sự tồn tại của hoạt động sản xuất gạch quy mô lớn tại đây trong quá khứ. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa xác định được lò gạch nào có mối quan hệ trực tiếp với việc xây dựng Jetavanaramaya hoặc có niên đại chính xác vào đầu thế kỷ IV sau Công nguyên.

Việc vận chuyển và sử dụng khối lượng vật liệu khổng lồ như vật cũng đòi hỏi hệ thống tổ chức chặt chẽ cùng nguồn nhân lực lớn. Dẫu vậy, các ghi chép lịch sử liên quan đến quá trình này lại khá rời rạc và thiếu thống nhất. Một số tư liệu cho rằng công trình được xây dựng chủ yếu bằng sức lao động tự nguyện, trong khi những nguồn khác lại đề cập đến việc sử dụng lao động nô lệ.

Theo nhà sư Godamune Pannaseeha, các văn bản cổ cho thấy vua Mahasena - người cho xây dựng Jetavanaramaya - đã bổ sung lực lượng lao động địa phương bằng các tù binh bị bắt trong những chiến dịch quân sự tại Ấn Độ.

“Những người bị bắt làm nô lệ đã được huy động để tham gia xây dựng bảo tháp, cùng với các tín đồ và người dân thường", ông cho biết.

Dù không có tài liệu lịch sử nào ghi chép trực tiếp về vai trò của động vật trong quá trình xây dựng Jetavanaramaya nhưng các nhà sử học cho rằng voi và xe bò chắc đã được sử dụng, tương tự như tại nhiều công trình quy mô lớn khác ở Sri Lanka. Nổi bật như Ruwanwelisaya - bảo tháp linh thiêng bậc nhất của Anuradhapura - được xây dựng từ nhiều thế kỷ trước, vào khoảng năm 140 trước Công nguyên.

Trong quá trình xây dựng, voi có thể đã đảm nhiệm việc vận chuyển gạch và nện chặt lớp đất nền, một kỹ thuật phổ biến trong truyền thống xây dựng trên đảo và vẫn còn được áp dụng cho đến tận thời gian gần đây.

Hệ thống giàn giáo khi đó chủ yếu được dựng bằng tre, liên kết bằng dây thừng làm từ xơ dừa và các loại dây leo rừng. Kim loại hầu như không được sử dụng cho kết cấu chịu lực, mà chỉ giới hạn trong việc chế tạo các dụng cụ phục vụ thi công.

Jetavanaramaya được xem là đỉnh cao của tri thức kỹ thuật cổ đại Sri Lanka. Móng của bảo tháp được chuẩn bị vô cùng kỹ lưỡng còn hình dáng bán cầu đồ sộ giúp phân bổ trọng lượng một cách hiệu quả. Theo một số sử liệu để lại, những người xây dựng đã cố ý làm ngập đất để quan sát khả năng hấp thụ nước - một phương pháp thử nghiệm nền đất thô sơ nhưng cho thấy tư duy kỹ thuật đáng kinh ngạc.

Những phần bị sụp đổ của bảo tháp ngày nay vẫn hé lộ trình độ xây dựng tinh xảo. Nhà sư Godamune Pannaseeha chỉ ra một khoang hình trụ rỗng nằm sâu bên trong tàn tích, cho thấy sự hiểu biết sớm về thông gió và kiểm soát không khí trong kết cấu quy mô lớn.

Dẫu được xây dựng với độ chính xác cao, Jetavanaramaya vẫn không tránh khỏi sự khắc nghiệt của thời gian. Động đất, những cơn mưa gió mùa kéo dài cùng nhiều thế kỷ bị bỏ hoang đã khiến một số phần công trình sụp đổ. Lần trùng tu quy mô lớn cuối cùng được ghi nhận diễn ra vào thế kỷ XII, dưới triều đại vua Parakramabahu I.

Trong quá trình trùng tu hiện đại, một số hạng mục của công trình từng được gia cố bằng xi măng. Tuy nhiên, các nhà khảo cổ cho rằng cách làm này có thể đã phản tác dụng, khiến công trình xuống cấp nhanh hơn thay vì được bảo vệ tốt hơn. Trước đây, gạch của bảo tháp được xây bằng loại vữa truyền thống gồm đá dolomit nghiền mịn, đá vôi, cát đã sàng lọc và đất sét. Nhờ thành phần này, kết cấu có thể “thoát ẩm”, thích nghi tốt hơn với khí hậu nóng ẩm và mưa nhiều của vùng nhiệt đới.

Những cuộc khai quật khảo cổ cũng phát hiện các hộp đựng xá lợi được đặt rải rác ở nhiều tầng cấu trúc khác nhau của bảo tháp. Bên trong là xá lợi thiêng và các vật phẩm nghi lễ, khẳng định Jetavanaramaya không chỉ là một kỳ tích kiến trúc mà còn là một công trình linh thiêng được kiến tạo từ trong ra ngoài.

Trong số những phát hiện quan trọng nhất liên quan đến Jetavanaramaya là các tấm vàng khắc hình Bồ Tát cùng những đoạn kinh Prajñāpāramitā - một kinh điển cốt lõi của Phật giáo Đại thừa. Hiện, các cổ vật này được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Colombo. Các tấm vàng này được viết bằng tiếng Phạn, sử dụng các dạng chữ cổ bản địa. Chúng là bằng chứng vật chất hiếm hoi về sự hiện diện và phát triển của Phật giáo Đại thừa tại Sri Lanka cổ đại, cho thấy Jetavana từng là một trung tâm tư tưởng Phật giáo mang tính quốc tế, kết nối với Ấn Độ và các khu vực khác thông qua mạng lưới thương mại Ấn Độ Dương.

Đứng dưới chân bảo tháp, Pannaseeha ra hiệu về phía ngọn tháp đã hư hại ở đỉnh. “Các ghi chép lịch sử cho biết từng có một viên kim cương được gắn trên đỉnh này, có lẽ nhằm thu sét trong những cơn bão mùa mưa”, ông nói.

Hình dáng khác thường của ngọn tháp cũng gây nhiều tranh luận. “Nó trông giống như một tòa tháp hơn là một đỉnh bảo tháp truyền thống", Pannaseeha nhận xét. Một số học giả cho rằng hình thức này có thể phản ánh ảnh hưởng công nghệ từ thế giới La Mã hoặc khu vực Địa Trung Hải rộng lớn hơn, được truyền bá thông qua các tuyến thương mại cổ.

Dù mang ý nghĩa biểu tượng hay chức năng thực tiễn, nhiều chi tiết cấu tạo của ngọn tháp vẫn chưa được giải mã hoàn toàn. “Chúng ta vẫn có thể thấy những dấu tích nhỏ của hoa văn trang trí, bao gồm hình Naga - biểu tượng mang dáng dấp đầu rắn hổ mang, Nhưng cho đến nay, chúng ta vẫn chưa biết chính xác các chi tiết này được cố định như thế nào", Pannaseeha nói thêm.

Có lẽ điều đáng chú ý nhất là Jetavanaramaya chưa từng có một công trình tương đương được xây dựng lại. Trong gần 700 năm sau khi hoàn thành, Sri Lanka không xuất hiện thêm bất kỳ bảo tháp nào có quy mô tương tự.

“Đây thực sự là bảo tháp khổng lồ cuối cùng. Không chỉ ở Sri Lanka, mà ngay cả tại Đông Nam Á, những công trình về sau chỉ tiếp thu hình dạng bong bóng nhưng chưa bao giờ đạt đến quy mô này”, giáo sư Anura Manatunga nhận định.

Ngày nay, Jetavanaramaya vẫn đứng đó như một minh chứng cho năng lực tổ chức lao động, quản lý vật liệu và tri thức kỹ thuật của một xã hội cổ đại, sánh ngang với bất kỳ nền văn minh nào cùng thời.

Việc công trình này vẫn còn tương đối ít được biết đến bên ngoài Sri Lanka có lẽ là một trong những thiếu sót lớn của lịch sử - một lời nhắc rằng không phải mọi kỳ tích của thế giới cổ đại đều được tạc bằng đá, mà đôi khi được tạo nên từ đất, lòng thành kính và sự khéo léo của con người.