Lãnh đạo Tối cao Iran thiệt mạng, tương lai nào cho Trung Đông?

Cái chết của Lãnh tụ Tối cao của Iran Ayatollah Ali Khamenei đã được xác nhận trong bối cảnh một chiến dịch không kích quy mô lớn do Mỹ phối hợp cùng Israel tiến hành. Đây sẽ là biến cố địa - chính trị nghiêm trọng nhất tại Iran kể từ sau cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979 do Ayatollah Ruhollah Khomeini lãnh đạo. Sự kiện này không chỉ làm rung chuyển cấu trúc quyền lực của chế độ thần quyền Tehran mà còn tái định hình toàn bộ cán cân an ninh tại Trung Đông.

Đối với Tổng thống Donald Trump, quyết định phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran là một bước đi mang tính rủi ro chiến lược cao. Ông hành động trong bối cảnh chưa có sự chuẩn bị dư luận đầy đủ cho một cuộc xung đột mới ở Trung Đông, và chưa có sự ủy quyền rõ ràng từ Quốc hội Mỹ. Tuy nhiên, từ góc nhìn của Nhà Trắng, thời điểm này có thể được đánh giá là “cửa sổ cơ hội” hiếm hoi: chế độ Tehran suy yếu bởi khủng hoảng kinh tế, bất ổn xã hội và tổn thất chiến lược của các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Một cú sốc đối với cấu trúc quyền lực Iran

Ông Khamenei là trung tâm của hệ thống chính trị Iran suốt hơn 3 thập kỷ. Với vai trò Lãnh đạo Tối cao, ông nắm quyền kiểm soát tối hậu đối với quân đội, tư pháp, truyền thông và đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Cái chết của ông, nếu không có một lộ trình kế vị được chuẩn bị kỹ lưỡng, sẽ tạo ra khoảng trống quyền lực nguy hiểm.

Quá trình kế vị vốn đã rất phức tạp. Hội đồng Chuyên gia có trách nhiệm lựa chọn Lãnh đạo Tối cao mới, nhưng ảnh hưởng thực tế của IRGC trong hậu trường là yếu tố then chốt. Nếu IRGC củng cố quyền lực và dựng lên một nhân vật cứng rắn không kém, kịch bản “thay vỏ nhưng giữ lõi” hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong trường hợp xấu hơn, sự phân hóa nội bộ giữa phe giáo sĩ, IRGC và các nhóm chính trị bảo thủ - cải cách có thể dẫn tới tình trạng cạnh tranh quyền lực kéo dài, làm suy yếu khả năng kiểm soát trung ương.

Cơ hội thay đổi hay vòng xoáy hỗn loạn?

Ông Trump công khai kêu gọi người dân Iran “giành lại đất nước của họ”. Lập luận của ông dựa trên giả định rằng xã hội Iran đang ở trạng thái bất mãn cao độ sau các cuộc đàn áp biểu tình và khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng. Nếu cú đánh quân sự làm tê liệt bộ máy an ninh và phá vỡ tâm lý sợ hãi, một làn sóng nổi dậy có thể bùng phát.

Tuy nhiên, lịch sử Trung Đông cho thấy việc loại bỏ lãnh đạo không đồng nghĩa với chuyển đổi thể chế thành công. Iraq sau 2003 và Libya sau 2011 là những tiền lệ cảnh báo: sự sụp đổ nhanh chóng của trung tâm quyền lực có thể dẫn tới khoảng trống an ninh, nội chiến và phân mảnh lãnh thổ.

Iran là một quốc gia có cấu trúc nhà nước sâu rộng và bản sắc dân tộc mạnh mẽ. Dù chế độ bị chỉ trích nặng nề, tinh thần dân tộc và tâm lý “bị tấn công từ bên ngoài” có thể khiến một bộ phận xã hội tập hợp quanh các lực lượng cứng rắn.

Cán cân quân sự và nguy cơ leo thang khu vực

Các cuộc phản công ban đầu của Iran nhằm vào mục tiêu Mỹ và đồng minh tại vùng Vịnh cho thấy Tehran vẫn duy trì năng lực răn đe đáng kể. Dù không ở mức toàn diện, các động thái này phát tín hiệu rằng xung đột có thể nhanh chóng vượt khỏi kiểm soát.

Cần lưu ý rằng Iran không chỉ dựa vào năng lực quân sự chính quy mà còn sở hữu mạng lưới lực lượng ủy nhiệm rộng khắp - từ Hezbollah ở Lebanon đến các nhóm dân quân tại Iraq và Syria. Ngay cả khi trung tâm quyền lực ở Tehran bị tổn hại, các mạng lưới này vẫn có thể hoạt động bán tự trị và tiến hành các đòn trả đũa kéo dài.

Những yếu tố then chốt định hình cục diện

Diễn biến sắp tới sẽ phụ thuộc vào một số biến số chiến lược quan trọng:

• Liệu chiến dịch Mỹ - Israel có thực sự làm tê liệt tầng lãnh đạo quân sự và chính trị cấp cao của Iran hay không.
• Cơ chế kế vị tại Tehran: xuất hiện một lãnh đạo mới mang tính thỏa hiệp hay một nhân vật cứng rắn từ IRGC.
• Phản ứng xã hội trong nước: bùng nổ biểu tình diện rộng hay tâm lý phòng thủ dân tộc.
• Mức độ và cường độ các đòn trả đũa của Iran và các lực lượng ủy nhiệm.
• Khả năng kiểm soát leo thang của Mỹ, đặc biệt khi không có ý định triển khai bộ binh quy mô lớn.
• Phản ứng của các cường quốc khác như Nga và Trung Quốc trước sự thay đổi cán cân khu vực.
• Sự ủng hộ hoặc phản đối trong nội bộ nước Mỹ, nhất là khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần.

Rủi ro chiến lược đối với Mỹ

Một chiến dịch quân sự ngắn hạn có thể tạo ra “chiến thắng biểu tượng”, nhưng xây dựng một trật tự hậu xung đột ổn định là bài toán khác hoàn toàn. Nếu mục tiêu là thay đổi chế độ, Washington phải đối mặt với câu hỏi căn bản: ai sẽ thay thế và bằng cơ chế nào?

Không có bằng chứng cho thấy Mỹ đã chuẩn bị một cấu trúc chuyển tiếp rõ ràng. Thiếu tầm nhìn hậu chiến có thể khiến ưu thế quân sự ban đầu trở nên vô nghĩa về mặt chính trị. Một Iran phân rã hoặc rơi vào nội chiến sẽ gây ra khủng hoảng người tị nạn và bất ổn lan rộng khắp vùng Vịnh và Địa Trung Hải.

Ngoài ra, nguy cơ một chính quyền kế nhiệm mang tính quân phiệt - do IRGC chi phối - thậm chí còn cứng rắn hơn chế độ hiện tại không thể bị loại trừ. Trong kịch bản đó, Mỹ không những không đạt được mục tiêu chiến lược mà còn đối diện với một đối thủ thù địch và ít bị ràng buộc hơn.

Ông Trump vốn xây dựng hình ảnh dựa trên cam kết tránh “những cuộc chiến bất tận”. Việc mở rộng xung đột với Iran tạo ra nghịch lý chính trị trong nội bộ phong trào ủng hộ ông. Một chiến thắng nhanh chóng có thể củng cố vị thế của ông như người giải quyết “bài toán Iran” mà nhiều đời Tổng thống trước chưa làm được. Ngược lại, một cuộc chiến kéo dài hoặc hỗn loạn hậu xung đột có thể làm tổn hại nghiêm trọng di sản của ông.

Từ góc nhìn chiến lược, vấn đề không chỉ là tiêu diệt một lãnh đạo hay phá hủy một số cơ sở quân sự. Câu hỏi cốt lõi là: liệu hành động quân sự có phục vụ một mục tiêu chính trị khả thi và bền vững hay không?

Nếu không có mục tiêu cuối cùng rõ ràng, sức mạnh quân sự dù áp đảo cũng chỉ tạo ra khoảng trống quyền lực đầy rủi ro. Trong môi trường Trung Đông vốn phức tạp, một biến cố mang tính chấn động như cái chết của Lãnh đạo Tối cao Iran có thể mở ra cơ hội tái cấu trúc khu vực - nhưng cũng có thể châm ngòi cho chu kỳ bất ổn kéo dài hàng thập kỷ.

Lịch sử sẽ đánh giá quyết định này không chỉ dựa trên sức công phá của các cuộc không kích, mà dựa trên trật tự chính trị hình thành sau đó.

Theo CNN