Lộ diện 'lá bài mạnh nhất' của Iran trên bàn đàm phán với Mỹ

Iran và Mỹ đang thảo luận về việc gia hạn lệnh ngừng bắn nhằm mở đường cho các cuộc đàm phán về nhiều vấn đề, trong đó có chương trình hạt nhân của Tehran. Washington khẳng định Iran không được phép chế tạo vũ khí hạt nhân.

Mặc dù phần lớn cơ sở hạ tầng làm giàu uranium của Iran đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng trong các đợt không kích của Israel và Mỹ hồi tháng 6, giới chuyên gia cho rằng một lượng lớn uranium làm giàu cấp độ cao mà Tehran tích lũy được vẫn còn nguyên vẹn. Đây hiện là mối quan ngại lớn nhất của Mỹ trước thềm các cuộc đàm phán hạt nhân.

Ngày thứ Sáu (29/5), Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên mạng xã hội rằng Iran phải đồng ý để lượng uranium làm giàu được chôn sâu dưới lòng đất sau các cuộc không kích trước đó của Mỹ được “khai quật” và tiêu hủy dưới sự phối hợp của Iran cùng cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc.

Uranium làm giàu cấp độ cao là gì?

Uranium làm giàu cấp độ cao là một trong hai vật liệu phân hạch có thể được sử dụng để chế tạo lõi của bom hạt nhân, bên cạnh plutonium.

Trong khi plutonium thường được tách chiết từ nhiên liệu đã qua sử dụng của lò phản ứng hạt nhân - một quy trình đòi hỏi cơ sở hạ tầng quy mô lớn và dễ bị phát hiện - thì uranium có thể được làm giàu bằng các máy ly tâm với dấu vết cơ sở vật chất nhỏ hơn nhiều.

Trong số ba cơ sở làm giàu uranium của Iran được cho là vẫn hoạt động trước các cuộc tấn công của Israel và Mỹ hồi tháng 6, có hai cơ sở nằm dưới lòng đất. Cơ sở duy nhất trên mặt đất được xác nhận đã bị phá hủy.

Uranium được xem là “làm giàu cấp độ cao” khi đạt độ tinh khiết từ 20% trở lên. Mức độ tinh khiết khoảng 90% được coi là cấp độ sử dụng cho vũ khí hạt nhân.

Các lò phản ứng hạt nhân hiện đại thường sử dụng nhiên liệu được làm giàu tới tối đa khoảng 5%, dù một số loại lò phản ứng yêu cầu mức cao hơn. Theo các báo cáo, các tàu ngầm hạt nhân của Mỹ sử dụng nhiên liệu có độ làm giàu vượt 90%.

Iran hiện sở hữu bao nhiêu uranium làm giàu?

Kể từ sau các cuộc tấn công hồi tháng 6, Iran chưa thông báo cho cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc về số phận lượng uranium đã được làm giàu, đồng thời cũng chưa cho phép các thanh sát viên quay trở lại các địa điểm lưu trữ.

Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), trước ngày 13/6, Iran sở hữu: 440,9 kg uranium làm giàu tới mức 60%; 184,1 kg uranium làm giàu tới mức 20%; 6.024,4 kg uranium làm giàu tới mức 5%; 2.391,1 kg uranium làm giàu tới mức 2%.

Theo tiêu chuẩn đánh giá của IAEA, lượng uranium làm giàu 60% nói trên nếu tiếp tục được nâng cấp có thể đủ để chế tạo khoảng 10 vũ khí hạt nhân. Kho uranium 20% có thể đủ cho một đầu đạn hạt nhân, trong khi lượng uranium làm giàu 5% có khả năng tạo ra nguyên liệu cho khoảng 12 vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, hiện chưa rõ bao nhiêu trong số đó còn tồn tại sau các cuộc không kích.

Tổng Giám đốc IAEA, ông Rafael Grossi, cho biết cơ quan này tin rằng “hơn 200 kg” uranium làm giàu 60% đang được lưu giữ tại một tổ hợp đường hầm ở Isfahan, nơi dường như hầu như không bị ảnh hưởng bởi các cuộc tấn công hồi tháng 6. Theo ông, một phần số vật liệu này cũng được lưu trữ tại cơ sở hạt nhân Natanz.

Vì sao Mỹ lo ngại?

Mối lo ngại lớn nhất của Washington tập trung vào lượng uranium làm giàu 60%, bởi đây là loại vật liệu dễ dàng và nhanh chóng nhất để tiếp tục nâng cấp lên cấp độ chế tạo vũ khí hạt nhân. Mỹ muốn số vật liệu này bị loại bỏ hoàn toàn.

Iran nhiều lần phủ nhận cáo buộc theo đuổi chương trình chế tạo bom hạt nhân.

Trên thực tế, khi mức độ làm giàu uranium càng cao thì quá trình nâng cấp lên các mức tinh khiết cao hơn càng trở nên dễ dàng. Việc nâng từ 60% lên 90% đơn giản hơn rất nhiều so với quá trình làm giàu từ uranium tự nhiên lên mức 5%.

Tổng thống Donald Trump từng rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân giữa Iran và các cường quốc thế giới. Thỏa thuận này trước đó đã giữ Tehran ở khoảng cách xa hơn nhiều so với ngưỡng có thể chế tạo bom nguyên tử so với hiện nay.

Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2018, thỏa thuận dần sụp đổ và Iran nhanh chóng mở rộng chương trình hạt nhân của mình.

Theo thỏa thuận ký năm 2015, Iran không được phép làm giàu uranium vượt quá mức 3,67%.

Tuy nhiên, ngay cả khi uranium đạt độ tinh khiết 90%, vẫn cần thêm nhiều công đoạn khác để chế tạo lõi bom hạt nhân. Sau quá trình làm giàu, uranium tồn tại ở dạng khí và phải tiếp tục được chuyển đổi sang dạng kim loại mới có thể sử dụng trong vũ khí.

Có thể vận chuyển lượng uranium này không?

Câu trả lời là có. Trước các cuộc tấn công hồi tháng 6, Iran từng di chuyển vật liệu hạt nhân đã làm giàu giữa các cơ sở dưới sự giám sát của IAEA.

Theo thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và các thỏa thuận tiền thân, lượng uranium làm giàu tới 20% của Iran từng được pha loãng hoặc chuyển thành các tấm nhiên liệu cho lò phản ứng trước khi được vận chuyển ra khỏi nước này.

Việc vận chuyển vật liệu hạt nhân như uranium làm giàu cấp độ cao giữa các quốc gia là hoạt động nhạy cảm nhưng tương đối phổ biến trong ngành công nghiệp hạt nhân.

“Quá trình này đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa cần thiết nhưng hoàn toàn có thể thực hiện được”, ông Grossi phát biểu với PBS hồi tháng 3 khi được hỏi về lượng uranium làm giàu 60% của Iran.

Theo hai nguồn tin cấp cao của Iran, Lãnh tụ Tối cao Iran đã ban hành chỉ thị yêu cầu không được đưa lượng uranium làm giàu 60% ra nước ngoài.

Tuy nhiên, các nguồn tin Iran cho biết Tehran có thể cân nhắc phương án thỏa hiệp: Chuyển một nửa lượng uranium này tới một quốc gia thứ ba để đổi lấy uranium làm giàu ở mức 5%, trong khi nửa còn lại sẽ được pha loãng ngay bên trong lãnh thổ Iran.