Loại cây được mệnh danh là 'máy dò vàng', được trồng đầy ở Việt Nam

Năm 2013, tạp chí Smithsonian đăng tải thông tin các nhà khoa học địa chất tại thành phố Perth (Úc) có phát hiện mới liên quan đến mỏ vàng thu hút sự quan tâm của dư luận.

Theo đó, nghiên cứu cho thấy những hạt vàng siêu nhỏ được tìm thấy trong lá, cành non và lớp vỏ của cây bạch đàn. Khám phá này được đánh giá là có tiềm năng mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới trong hoạt động thăm dò và khai thác vàng.

Theo đó, tại thị trấn Kalgoorlie, nếu di chuyển thêm khoảng 40km về phía Bắc, người ta sẽ bắt gặp một khu rừng bạch đàn rộng lớn. Những cây bạch đàn cao hơn 9m mọc rải rác trên vùng đất khô cằn, phủ đầy bụi. Nếu chỉ quan sát bề mặt gần như không có dấu hiệu nào cho thấy bên dưới lớp đất sét và đá phong hóa dày đặc, ở độ sâu khoảng 30m, lại tồn tại các mỏ vàng có giá trị.

Tuy nhiên, các nhà khoa học đã phát hiện rằng cây bạch đàn có thể “bật mí” các mỏ vàng nếu được phân tích bằng phương pháp hiện đại. Cụ thể, các nhà nghiên cứu sử dụng tia X để xác định các hạt nano kim loại, từ đó phát hiện vàng trong lá cây.

Kết quả của một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature Communications cho thấy, nhóm các nhà khoa học thuộc Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Liên bang Úc (CSIRO) đã chứng minh rằng thực vật có khả năng hấp thụ vàng từ sâu trong lòng đất và vận chuyển chúng lên các bộ phận phía trên của cây thông qua hệ thống mô mạch.

Ông Melvyn Lintern - nhà khoa học Trái Đất và là tác giả chính của nghiên cứu, nhấn mạnh việc thăm dò khoáng sản tại Úc gặp nhiều trở ngại do các lớp trầm tích dày che phủ mỏ quặng. Trong khi đó, rễ cây bạch đàn có thể phát triển rất sâu, thậm chí vượt quá 30m. Từ sự kết hợp giữa quan sát thực địa và hiểu biết về khả năng vận chuyển khoáng chất của thực vật, nhóm nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng lá bạch đàn có thể phản ánh sự tồn tại của các mỏ vàng nằm sâu bên dưới bề mặt đất.

Để kiểm chứng, các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát tại hai khu vực ở Úc, nơi trữ lượng vàng đã được xác định thông qua khoan thăm dò. Cả hai địa điểm đều có lớp đá che phủ dày và bên trên là rừng bạch đàn phát triển mạnh. Kết quả phân tích chỉ ra lá cây, cả còn trên cành lẫn đã rụng xuống đất, đều chứa các dấu vết vàng với hàm lượng lên tới 80 phần tỷ. Trong khi đó, các mẫu lá thu thập tại khu vực cách xa mỏ vàng khoảng 200m chỉ ghi nhận hàm lượng vàng rất thấp, khoảng 2 phần tỷ.

Trước đây, một số nghiên cứu từng ghi nhận sự xuất hiện của vàng trong thực vật, song chưa thể khẳng định nguồn gốc của kim loại này là từ lòng đất hay chỉ do bụi vàng bám trên bề mặt lá. Để loại trừ khả năng này, nhóm của Lintern đã tiến hành phân tích chuyên sâu bằng kính hiển vi tia X tại cơ sở Synchrotron của Úc. Kết quả cho thấy các hạt vàng nằm bên trong mô mạch của lá, chứng minh rằng chúng được vận chuyển tự nhiên trong cơ thể cây, chứ không phải là yếu tố bám bên ngoài

Ngoài ra, các thí nghiệm trong điều kiện nhà kính cũng cho thấy cây bạch đàn non khi được trồng trong đất có chứa vàng hòa tan, có thể hấp thụ và đưa lượng vàng có thể phát hiện được lên lá. Những bằng chứng này củng cố nhận định rằng cây bạch đàn trong tự nhiên thực sự đóng vai trò như một “chỉ thị sinh học” cho các mỏ vàng ngầm.

Theo ông Lintern, cây bạch đàn hoạt động tương tự một hệ thống bơm nước tự nhiên. Rễ cây hút nước ngầm từ sâu trong lòng đất để thích nghi với môi trường khô hạn, và vàng hòa tan trong nước được vận chuyển lên cùng dòng chảy đó. Mặc dù cây không “tìm kiếm” vàng, nhưng kim loại này vô tình được đưa vào cơ thể cây trong quá trình hút nước.

Đáng chú ý, việc phát hiện vàng trong lá còn cho thấy khả năng cây bạch đàn đang chủ động đào thải kim loại nặng này, bởi vàng có thể gây độc cho thực vật. Các hạt vàng thường xuất hiện gần tinh thể canxi oxalat - một hợp chất được cho là liên quan đến cơ chế cô lập và loại bỏ các chất có hại trong cây.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu dự kiến mở rộng khảo sát sang các loài thực vật khác cũng như đánh giá vai trò của các yếu tố môi trường đối với quá trình hấp thụ vàng. Theo ông Lintern, một số công ty khai thác mỏ tại Canada từng xem xét việc sử dụng thực vật như công cụ hỗ trợ thăm dò khoáng sản. Do đó, những kết quả khoa học rõ ràng từ nghiên cứu này có thể góp phần thúc đẩy các phương pháp thăm dò mới, thân thiện với môi trường và hiệu quả hơn trong tương lai.

Loại cây bạch đàn cũng rất phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt tại các vùng đồi núi và đồng bằng nhờ khả năng thích nghi cao, chịu hạn tốt và sinh trưởng nhanh. Loài cây này được trồng rộng rãi để lấy gỗ, cải tạo đất và sản xuất tinh dầu, mang lại giá trị kinh tế cao.