Loại quýt 'tên nghe sợ mùi' nhưng vỏ thơm nức, giá bán tăng đều mỗi năm vì một lý do đặc biệt

Tên gọi gây hiểu lầm, hương thơm thì không thể quên

Nghe tên “quýt hoi”, không ít người lầm tưởng đây là loại quả có mùi khó chịu. Thực tế hoàn toàn ngược lại. Quýt hoi nổi bật bởi lớp vỏ dày, giàu tinh dầu, mùi thơm nồng và lưu hương rất lâu. Chính đặc điểm này khiến nhiều gia đình miền Bắc ưa chuộng quýt hoi để bày mâm ngũ quả mỗi dịp lễ, Tết.

Theo người dân địa phương, tên gọi quýt hoi bắt nguồn từ tiếng Thái cổ. Trong đó, “pén” hay “nghia” nghĩa là quýt, còn “hoi” nghĩa là ốc – cách gọi mộc mạc dựa trên hình dáng quả nhỏ, vỏ sần sùi, lấm tấm gai giống vỏ ốc. Qua thời gian, cách đọc chệch đã khiến nhiều người hiểu nhầm về mùi hương của loại quả này.

Quýt hoi là loài cây bản địa, mọc tự nhiên trên các sườn núi cao của khu vực Pù Luông (Thanh Hóa). Cây cao lớn, có thể vươn tới hàng chục mét, tán rộng do thường mọc thưa giữa rừng. Đến mùa thu hoạch, quả quýt chỉ to bằng chén trà nhỏ, khi chín chuyển sang màu vàng cam bắt mắt.

Lớp vỏ hơi sần nhưng rất dễ bóc. So với các giống quýt quen thuộc, quýt hoi có vị chua rõ hơn, song chính vị chua này lại tạo cảm giác mát họng, thông mũi, ăn càng lâu càng “đã miệng”. Với nhiều người, đây là hương vị rất riêng, khó nhầm lẫn với bất kỳ loại quýt nào khác.

Trong đời sống của đồng bào miền núi Pù Luông, quýt hoi không chỉ để ăn chơi. Lá quýt hoi là gia vị quen thuộc trong món canh ốc – món ăn dân dã gắn với bữa cơm thường ngày. Phần vỏ quýt, giàu tinh dầu, được phơi khô làm trà, nấu siro hoặc ngâm mật ong để trị ho, giữ ấm cổ họng khi trời lạnh.

Chính lớp vỏ thơm nức này khiến quýt hoi được đánh giá cao về giá trị dược liệu, trở thành thứ quà rừng vừa ngon vừa lành.

Từ quả rừng bị lãng quên đến đặc sản bán dịp Tết

Hiện nay, quýt hoi được trồng theo hai hướng: lấy quả thương phẩm và lấy vỏ làm dược liệu. Những cây sinh trưởng gần như tự nhiên, ít bón phân cho lớp vỏ dày, tinh dầu đậm, rất được ưa chuộng để làm trà. Trong khi đó, các vườn trồng phục vụ thị trường chú trọng hình thức và hương vị để bán vào dịp Tết Nguyên đán.

Giá quýt hoi hiện dao động từ 20.000 – 40.000 đồng/kg, trở thành món quà quê mộc mạc nhưng được nhiều người thành thị tìm mua.

Trước đây, quýt hoi từng mọc hoang trong rừng, không được chăm sóc, đầu ra hạn chế khiến diện tích ngày càng thu hẹp. Những năm gần đây, nhờ các chương trình phục tráng giống cây bản địa, người dân được hỗ trợ kỹ thuật trồng, tỉa cành, bón phân hợp lý, quýt hoi dần hồi sinh, cho năng suất ổn định và mang lại thu nhập đáng kể.

Từ đầu tháng 11 đến cuối tháng 1 hằng năm, khi quýt vào vụ chín rộ, người dân lại rủ nhau lên núi hái quả. Hình ảnh leo trèo trên những cây quýt cao giữa rừng đã trở thành nét quen thuộc mỗi mùa quýt về.

Từ thứ quả rừng từng bị lãng quên, quýt hoi nay đã trở thành đặc sản gắn liền với tên tuổi Pù Luông. Không chỉ mang hương vị núi rừng, quýt hoi còn kể câu chuyện về sự gìn giữ giống cây bản địa và nét văn hóa ẩm thực mộc mạc của người miền núi xứ Thanh.