Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Doanh nghiệp vẫn 'mệt mỏi' vì giải quyết tranh chấp kéo dài

Phát biểu tại tọa đàm “Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68”, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB Law, cho rằng một trong những nội dung quan trọng của Nghị quyết 68 là yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật về thực thi hợp đồng và giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực kinh doanh thương mại, đặc biệt là rút ngắn thời gian xử lý các vụ việc.

Tuy nhiên, theo ông, sau một năm triển khai, những chuyển biến thực tế trong việc rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp vẫn chưa đạt như kỳ vọng, nhất là tại hệ thống tòa án.

Ông cho biết hiện nay áp lực giải quyết án tại Hà Nội và TP. HCM rất lớn khi mỗi năm các tòa án phải xử lý hàng chục nghìn vụ việc. Ngay từ khâu nộp đơn khởi kiện và thụ lý vụ án, nhiều doanh nghiệp đã gặp khó khăn.

“Có những trường hợp chỉ riêng việc nộp đơn để đòi tiền cũng đã rất vất vả”, ông nói.

Theo ông Nguyễn Thanh Hà, quá trình tố tụng hiện nay còn kéo dài qua nhiều cấp xét xử, từ sơ thẩm, phúc thẩm đến thi hành án, khiến doanh nghiệp phát sinh thêm thời gian và chi phí.

Ông cho rằng chính vì thủ tục dân sự và kinh tế còn kéo dài nên trên thực tế, không ít doanh nghiệp có xu hướng tìm đến cơ quan điều tra để xử lý nhanh hơn, dù chủ trương hiện nay là không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế.

“Có doanh nghiệp nói thẳng rằng muốn thu hồi nợ nhanh thì phải nhờ công an, chứ đi theo con đường dân sự thì rất mất thời gian”, ông chia sẻ.

Liên quan tới cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, ông Hà đánh giá trọng tài thương mại là phương thức khá hiệu quả nhưng chi phí còn cao. Khác với tòa án chỉ yêu cầu nộp án phí ban đầu ở mức thấp, trọng tài thương mại yêu cầu doanh nghiệp nộp gần như toàn bộ chi phí ngay từ đầu, tạo áp lực tài chính lớn đối với nhiều doanh nghiệp.

Theo ông, một tín hiệu tích cực hiện nay là ngành tòa án đang thúc đẩy mô hình “tòa án điện tử” trong quá trình triển khai Nghị quyết 68. Doanh nghiệp có thể nộp hồ sơ trực tuyến, gửi tài liệu qua môi trường số và tham gia xét xử online.

“Nếu triển khai hiệu quả, mô hình tòa án điện tử sẽ giúp giảm đáng kể thời gian và chi phí cho doanh nghiệp”, ông nhận định.

Tuy nhiên, theo lộ trình hiện nay, việc triển khai đầy đủ mô hình này có thể phải tới năm 2027 mới được áp dụng rộng rãi.

Một nội dung khác được ông Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh là tinh thần của Nghị quyết 68 trong việc ưu tiên các biện pháp kinh tế, hành chính và dân sự trước khi áp dụng xử lý hình sự đối với các sai phạm kinh tế.

Theo ông, đây là định hướng tiến bộ, tạo cơ hội để doanh nghiệp chủ động khắc phục hậu quả, giảm thiểu nguy cơ hình sự hóa hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay là các quy định mới chỉ dừng ở tính định hướng, chưa có hướng dẫn cụ thể để áp dụng trên thực tế.

Ông dẫn ví dụ trong các vụ án liên quan đến trốn thuế hay lừa đảo trong hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp thường được khuyến khích khắc phục hậu quả để được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm. Tuy nhiên hiện chưa có quy định rõ ràng về mức độ khắc phục như thế nào thì được miễn trách nhiệm hình sự hoặc giảm nhẹ ở mức nào.

“Khắc phục toàn bộ thiệt hại thì có được miễn trách nhiệm hình sự không, khắc phục một nửa thì giảm bao nhiêu, hiện vẫn chưa có hướng dẫn định lượng cụ thể”, ông nói.

Theo ông Hà, đây là khoảng trống khiến nhiều cơ quan tố tụng còn e ngại khi áp dụng tinh thần của Nghị quyết 68 do lo ngại phát sinh rủi ro trong quá trình xử lý vụ việc.

Ông cho biết trong quá trình bào chữa cho doanh nhân, các luật sư hiện đều viện dẫn tinh thần của Nghị quyết 68 nhằm bảo vệ quyền kinh doanh và tạo điều kiện cho doanh nghiệp khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, do thiếu án lệ và hướng dẫn chi tiết nên việc áp dụng trên thực tế vẫn còn khá khó khăn.

Vì vậy, ông kỳ vọng thời gian tới Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và các quy định liên quan sẽ tiếp tục được sửa đổi theo hướng cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết 68, đồng thời xây dựng thêm án lệ để tạo cơ sở áp dụng thống nhất.

Ngoài vấn đề tố tụng, ông Nguyễn Thanh Hà cũng đề cập tới lĩnh vực sở hữu trí tuệ – một trong những nội dung được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68 nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Theo ông, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ thời gian qua đã có những cải thiện nhất định như rút ngắn thời gian thẩm định đơn và thúc đẩy xử lý thủ tục trực tuyến. Tuy nhiên, trên thực tế, hệ thống công nghệ vẫn chưa đáp ứng yêu cầu nên thời gian xử lý hồ sơ chưa được rút ngắn đáng kể như kỳ vọng.

Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số vẫn diễn ra phổ biến. Ông lấy ví dụ tình trạng phát sóng lậu các giải bóng đá trên mạng vẫn diễn ra công khai, khiến nhiều doanh nghiệp sở hữu bản quyền liên tục phản ánh.

Theo ông Hà, phản ứng chính sách hiện nay đôi khi vẫn mang tính xử lý tình huống, chạy theo sức ép bên ngoài thay vì hình thành một chiến lược dài hạn và chủ động về bảo vệ sở hữu trí tuệ.

“Khu vực tư pháp vẫn còn rất nhiều việc phải làm nếu muốn thực sự bảo vệ doanh nghiệp và doanh nhân”, ông nhấn mạnh.

Ông cho rằng dù tinh thần cải cách trong Nghị quyết 68 là rất tích cực, nhưng tốc độ cụ thể hóa chính sách và chất lượng thực thi hiện vẫn còn chậm so với kỳ vọng của cộng đồng doanh nghiệp.