Mỹ ‘bơm’ 50 triệu USD đào đất hiếm từ ‘rác thải’, mở mặt trận mới để thoát bóng Trung Quốc

Dự án khai thác đất hiếm Phalaborwa nhận được khoản đầu tư cổ phần 50 triệu USD từ Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế (DFC) của chính phủ, nằm trong nỗ lực tăng tốc của Hoa Kỳ nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các khoáng sản then chốt, nền tảng của thiết bị điện tử, robot, quốc phòng, xe điện và nhiều công nghệ cao.

Trong bối cảnh các quốc gia ngày càng coi trọng những kim loại chiến lược như đồng, cobalt, lithium hay nickel, nhóm 17 nguyên tố đất hiếm được xem là “mảnh ghép” quan trọng nhất.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đặt mục tiêu mở rộng tiếp cận các nguồn tài nguyên này làm trụ cột chính sách để đối trọng với Trung Quốc, đồng thời lên kế hoạch chi gần 12 tỷ USD xây dựng kho dự trữ chiến lược.

Dự án vẫn tiến lên bất chấp căng thẳng ngoại giao

Quỹ DFC được thành lập từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump và cam kết rót vốn cho dự án Phalaborwa từ năm 2023 dưới thời Joe Biden. Đáng chú ý, dự án vẫn được thúc đẩy dù quan hệ ngoại giao Mỹ - Nam Phi rạn nứt, sau khi Washington ra lệnh ngừng hỗ trợ tài chính cho quốc gia này.

Tuy vậy, lợi ích kinh tế và chiến lược vẫn được đặt lên hàng đầu. DFC coi dự án là một phần trong nỗ lực “mở khóa tiềm năng khoáng sản châu Phi” đồng thời phục vụ lợi ích địa chính trị của Mỹ.

Dự án do Rainbow Rare Earths phát triển, với sự tham gia của đối tác TechMet, đơn vị tập trung đảm bảo nguồn cung khoáng sản chiến lược cho phương Tây. Chính phủ Nam Phi không nắm cổ phần trực tiếp.

Theo CEO George Bennett, mục tiêu chính là cung cấp đất hiếm cho thị trường Mỹ, đặc biệt phục vụ lĩnh vực quốc phòng. Dự án hướng tới khai thác các nguyên tố như neodymium, praseodymium, dysprosium và terbium, thành phần cốt lõi trong nam châm hiệu suất cao dùng cho tua-bin gió, xe điện và robot.

Biến rác thải thành “mỏ vàng”

Phalaborwa dự kiến bắt đầu khai thác từ năm 2028, tận dụng khoảng 35 triệu tấn phosphogypsum, một dạng chất thải từ quá trình khai thác và xử lý quặng phosphate để sản xuất axit và phân bón.

Dự án được kỳ vọng hoạt động trong 16 năm. Khoản đầu tư 50 triệu USD từ DFC sẽ được giải ngân khi Rainbow Rare Earths bắt đầu xây dựng nhà máy xử lý vào đầu năm 2027.

Dù đất hiếm không hiếm về trữ lượng, chúng thường phân tán với nồng độ thấp và khó tách chiết, khiến chi phí khai thác truyền thống rất cao. Tuy nhiên, mô hình tại Phalaborwa, khai thác “trên mặt đất” từ chất thải đã qua xử lý, có thể giúp giảm đáng kể chi phí.

Neha Mukherjee từ Benchmark Mineral Intelligence nhận định chi phí vận hành và vốn đầu tư của dự án tương đối thấp, một tín hiệu tích cực, dù tiềm năng thực tế vẫn cần kiểm chứng.

Một lợi thế lớn là quy trình xử lý tại đây tận dụng chính vật liệu đã được nghiền, nung và xử lý trước đó, giúp giảm đáng kể công đoạn tốn kém nhất là gia nhiệt.

Rainbow Rare Earths cho biết dự án có thể sử dụng tới 90% năng lượng tái tạo, đồng thời chi phí sản xuất đủ cạnh tranh với các nhà sản xuất Trung Quốc.

Mỹ “tăng tốc” trong cuộc đua đất hiếm

Phalaborwa chỉ là một phần trong chiến lược rộng hơn của Mỹ nhằm giành lại vị thế trong chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu, đặc biệt tại châu Phi - nơi Trung Quốc đang chiếm ưu thế.

Washington cũng đang đầu tư vào khai khoáng trong nước, tìm kiếm thỏa thuận tại nước ngoài như Ukraine, thậm chí nhắm tới tài nguyên tại Greenland.

Gần đây, Mỹ cũng ký thỏa thuận tài trợ 1,8 triệu USD để nghiên cứu tính khả thi dự án đất hiếm Monte Muambe tại Mozambique, đồng thời tiếp tục hỗ trợ hành lang Lobito, tuyến đường sắt dài 1.290km kết nối các khu vực giàu khoáng sản ở Congo và Zambia ra bờ Đại Tây Dương.

Theo các chuyên gia, Mỹ đang “chạy nước rút” để bắt kịp Trung Quốc trong cuộc đua khai thác khoáng sản tại châu Phi, và những dự án như Phalaborwa có thể trở thành quân bài chiến lược trong cuộc cạnh tranh này.

Theo PBS