Mỹ hoãn đóng phí, Liên Hợp Quốc sẽ hết tiền vào tháng 7, buộc phải đóng cửa trụ sở vào tháng 8?

Liên Hợp Quốc đang tiến sát một cuộc khủng hoảng tài chính mang tính hệ thống, không còn đơn thuần là vấn đề thiếu hụt ngân sách tạm thời mà đã trở thành mối đe dọa trực tiếp tới khả năng tồn tại và vận hành của tổ chức. Theo cảnh báo chính thức từ Ban Thư ký, nếu các quốc gia thành viên - đặc biệt là Mỹ - tiếp tục trì hoãn hoặc không thanh toán đầy đủ các khoản phí bắt buộc, Liên Hợp Quốc có thể cạn tiền mặt ngay trong tháng 7 và buộc phải đóng cửa trụ sở chính tại New York vào tháng 8.

Kịch bản này, nếu xảy ra, sẽ khiến bộ máy trung tâm của trật tự đa phương toàn cầu tê liệt. Trụ sở New York không chỉ mang tính biểu tượng mà còn là nơi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc họp và đưa ra các quyết định liên quan trực tiếp đến hòa bình và an ninh quốc tế.

Việc đóng cửa sẽ kéo theo khả năng hủy bỏ kỳ họp Đại hội đồng thường niên vào tháng 9 - diễn đàn chính trị toàn cầu quan trọng nhất trong năm - đồng thời đình chỉ hoạt động của Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo, cơ quan giữ vai trò then chốt trong việc điều phối phản ứng quốc tế trước xung đột vũ trang và thảm họa thiên nhiên.

Trong bức thư gửi tới đại sứ của toàn bộ 196 quốc gia thành viên, Tổng thư ký António Guterres đã mô tả tình trạng hiện tại là một “sự sụp đổ tài chính sắp xảy ra” và nhấn mạnh rằng mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng lần này vượt xa các giai đoạn căng thẳng ngân sách trước đây. Theo ông, khó khăn tài chính hiện nay không chỉ đe dọa các chương trình cụ thể mà còn làm lung lay nền tảng vận hành của toàn bộ hệ thống Liên Hợp Quốc.

Trọng tâm của cuộc khủng hoảng nằm ở Hoa Kỳ, quốc gia hiện chịu trách nhiệm cho phần lớn các khoản phí chưa thanh toán. Theo các quan chức cấp cao của Liên Hợp Quốc, khoảng 95% tổng số tiền nợ - tương đương 2,2 tỷ USD - xuất phát từ Washington, bao gồm phí thường niên chưa thanh toán của năm 2025 và nghĩa vụ tài chính cho năm 2026 đã được Đại hội đồng phê duyệt trong khuôn khổ ngân sách 3,45 tỷ USD. Ngoài các khoản này, Mỹ còn nợ hàng tỷ USD liên quan đến các sứ mệnh gìn giữ hòa bình đang hoạt động, các sứ mệnh đã kết thúc và các cơ quan tư pháp quốc tế.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump, với lập luận rằng hệ thống đa phương hiện nay kém hiệu quả, lãng phí và trùng lặp, đã chủ động thu hẹp vai trò tài chính của Mỹ trong Liên Hợp Quốc cũng như nhiều thiết chế quốc tế khác.

Washington thông báo sẽ chỉ thanh toán một phần hạn chế cho các sứ mệnh gìn giữ hòa bình và từ chối chi trả cho các tòa án quốc tế, trong khi yêu cầu các phái bộ gìn giữ hòa bình cắt giảm ngân sách đáng kể. Cách tiếp cận này phản ánh một sự thay đổi mang tính chiến lược trong tư duy của Mỹ: coi đóng góp tài chính cho các thể chế đa phương không còn là trụ cột của lợi ích quốc gia, mà là một khoản chi cần được cân nhắc chặt chẽ theo logic chi phí - lợi ích.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện nay không chỉ bắt nguồn từ các quyết định chính trị ngắn hạn mà còn phơi bày một “bẫy thể chế” đã tồn tại từ khi Liên Hợp Quốc được thành lập năm 1945. Theo các quy tắc tài chính hiện hành, tổ chức này không được phép tích lũy dự phòng dài hạn và buộc phải hoàn trả ngân sách chưa sử dụng, ngay cả trong trường hợp nguyên nhân là do các quốc gia thành viên không đóng phí đầy đủ. Điều này khiến Liên Hợp Quốc thiếu hoàn toàn “đệm an toàn” về thanh khoản và trở nên cực kỳ dễ tổn thương trước hành vi trì hoãn thanh toán của các nước đóng góp lớn.

Tổng thư ký Guterres cảnh báo rằng cơ chế này đang đẩy tổ chức tới một lựa chọn mang tính sống còn: hoặc các quốc gia thành viên đồng ý cải cách quy tắc tài chính, hoặc phải chấp nhận khả năng rất thực tế về sự sụp đổ tài chính của Liên Hợp Quốc.

Về bản chất, đây là một bài toán kinh tế chính trị kinh điển của hàng hóa công toàn cầu: một tổ chức được giao nhiệm vụ duy trì ổn định quốc tế nhưng không có quyền đánh thuế, không có ngân hàng trung ương, không có khả năng vay nợ độc lập và phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thiện chí chính trị của các cường quốc.

Nếu dòng tiền thực sự cạn kiệt trong những tháng tới, hệ quả sẽ lan rộng. Hoạt động hòa giải xung đột tại các điểm nóng có nguy cơ bị gián đoạn, các sứ mệnh gìn giữ hòa bình có thể phải vận hành trong tình trạng không có lương và không thanh toán cho nhà cung cấp, còn tinh thần của đội ngũ nhân sự - vốn đã chịu áp lực từ các đợt cắt giảm và sa thải - sẽ tiếp tục suy giảm. Một số cơ quan như UNICEF, Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn hay Chương trình Lương thực Thế giới có nguồn tài trợ riêng và vẫn có thể duy trì hoạt động, nhưng khi cơ chế điều phối trung tâm tê liệt, phản ứng quốc tế trước khủng hoảng sẽ trở nên phân mảnh và kém hiệu quả.

Theo The New York Times