Mỹ, Nhật, châu Âu nợ kỷ lục: Kinh tế toàn cầu bước vào vùng nguy hiểm

Tại Mỹ, Anh, Pháp, Ý và Nhật Bản, nợ công hiện đã ở mức kỷ lục hoặc tiệm cận kỷ lục lịch sử. Hệ quả không chỉ là tăng trưởng bị bào mòn trong nước, mà còn là nguy cơ lan tỏa bất ổn tài chính trên quy mô toàn cầu.

Không gian tài khóa ngày càng bị bóp nghẹt

Ở cấp độ quốc gia, nợ cao đồng nghĩa với việc ngân sách phải ưu tiên trả lãi thay vì đầu tư cho các lĩnh vực then chốt như y tế, giáo dục, hạ tầng, nhà ở xã hội hay đổi mới công nghệ. Khi chính phủ vay mượn ngày càng nhiều, chi phí đi vay bị đẩy lên, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong nguồn thu thuế, đồng thời gây áp lực tăng lãi suất đối với tín dụng doanh nghiệp, tiêu dùng, thế chấp và thẻ tín dụng. Trong nhiều trường hợp, điều này còn làm trầm trọng thêm rủi ro lạm phát.

Đáng lo ngại hơn, việc tích tụ nợ khổng lồ diễn ra ngay cả khi nền kinh tế vẫn tăng trưởng và thất nghiệp thấp, như trường hợp của Mỹ. Điều này khiến các chính phủ có dư địa phản ứng rất hạn chế khi đối mặt với cú sốc mới. Như Kenneth Rogoff nhận định: “Bạn cần khả năng chi tiêu lớn và nhanh khi khủng hoảng xảy ra”. Nhưng điều đó trở nên ngày càng khó khăn khi nợ công đã ở mức quá cao.

Từ khủng hoảng 2008 đến Covid-19 - Nợ không hề giảm

Việc vay nợ trong giai đoạn kinh tế suy yếu hoặc lãi suất thấp có thể hỗ trợ tăng trưởng. Chu kỳ nợ hiện tại bắt đầu từ khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, khi các chính phủ phải cứu trợ hệ thống tài chính và bù đắp sụt giảm thu ngân sách. Đại dịch Covid-19 tiếp tục đẩy nợ công lên một nấc thang mới khi các nền kinh tế đóng cửa và chi phí y tế tăng vọt.

Tuy nhiên, khác với các chu kỳ trước, nợ không hề được thu hẹp khi kinh tế phục hồi. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tại 6 trong số 7 quốc gia thuộc Nhóm G7, nợ công hiện đã bằng hoặc vượt tổng sản lượng kinh tế hàng năm.

Áp lực nhân khẩu học và nhu cầu đầu tư mới

Các nền kinh tế phát triển đang đồng thời đối mặt với già hóa dân số và tăng trưởng chậm, đặc biệt tại châu Âu, Anh và Nhật Bản. Chi phí cho lương hưu và chăm sóc y tế tăng nhanh, trong khi lực lượng lao động - nguồn tạo thu thuế - thu hẹp.

Song song với đó là nhu cầu đầu tư khổng lồ cho hạ tầng và công nghệ. Một nghiên cứu do Liên minh châu Âu đặt hàng kết luận rằng khối này cần thêm khoảng 900 tỷ USD để đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, lưới điện chung, siêu máy tính và đào tạo lao động trình độ cao. Riêng tại Anh, các tổ chức tư vấn ước tính cần ít nhất 300 tỷ bảng để nâng cấp hạ tầng trong thập kỷ tới, chưa kể chi phí cứu vãn hệ thống y tế công.

Các nỗ lực thắt chặt tài khóa vì thế thường vấp phải phản ứng xã hội dữ dội, như tại Ý - nơi nợ công tương đương 138% GDP - hay tại Pháp với cải cách nâng tuổi nghỉ hưu. Không phải ngẫu nhiên khi Pháp bị hạ xếp hạng tín nhiệm vào năm ngoái, làm dấy lên nghi ngờ về ổn định tài chính dài hạn.

Trong khi đó, môi trường an ninh toàn cầu ngày càng bất ổn: cạnh tranh Mỹ-Trung leo thang; châu Âu đối mặt với Nga quyết đoán hơn; và các đồng minh phương Tây gia tăng chi tiêu quân sự. Các thành viên NATO đã thống nhất mục tiêu chi 5% GDP cho quốc phòng. Nhật Bản cũng đang mở rộng ngân sách quân sự, trong bối cảnh nợ công đã vượt 200% GDP.

Tại Tokyo, việc Ngân hàng Trung ương Nhật Bản bắt đầu thoát khỏi chính sách lãi suất cực thấp đã khiến thị trường nhạy cảm hơn với rủi ro tài khóa. Như ông Rogoff cảnh báo, Nhật Bản đã “phân bổ nợ vào mọi ngóc ngách của hệ thống tài chính”, làm gia tăng nguy cơ bất ổn khi lãi suất tăng.

Nợ công của Mỹ hiện vào khoảng 38 nghìn tỷ USD, tương đương 125% GDP. Chi phí trả lãi ròng đã tăng gấp ba lần trong 5 năm, lên gần 1 nghìn tỷ USD mỗi năm, chiếm khoảng 15% tổng chi ngân sách, chỉ đứng sau An sinh xã hội.

Theo William J. Gale, chính sách kinh tế khó lường và căng thẳng thương mại khiến gánh nợ hiện tại của Mỹ trở nên nguy hiểm hơn các giai đoạn trước, dù trái phiếu kho bạc vẫn là tài sản trú ẩn an toàn. Niềm tin đó không phải là bất biến.

Tiêu dùng hôm nay, đánh đổi ngày mai

Nợ công cao không dẫn đến khủng hoảng ngay lập tức, nhưng nó làm xói mòn khả năng lựa chọn chính sách trong tương lai. Khi lãi suất tăng và các cú sốc kinh tế - khí hậu - công nghệ xuất hiện dồn dập, dư địa tài khóa hạn hẹp có thể trở thành điểm yếu chí mạng của các nền kinh tế giàu có.

Như ông Gale kết luận một cách thẳng thắn: “Càng tiêu dùng nhiều hôm nay, chúng ta càng ít khả năng tiêu dùng trong tương lai”. Trong bối cảnh hiện tại, đó không chỉ là bài toán ngân sách quốc gia, mà là rủi ro mang tính hệ thống đối với trật tự kinh tế toàn cầu.

Theo The New York Times