Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz, chuyên gia cảnh báo cú sốc năng lượng lớn nhất lịch sử

Tổng thống Donald Trump đã ra lệnh phong tỏa eo biển Hormuz và chính thức có hiệu lực từ 21h tối ngày 13/4. Điều này làm lu mờ hy vọng sớm chấm dứt xung đột tại Trung Đông, đồng thời đẩy căng thẳng với Iran lên một nấc thang mới - vốn đã gây ra cú sốc năng lượng tồi tệ nhất trong lịch sử.

Theo thông báo từ Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ, lệnh phong tỏa sẽ nhắm vào các tàu thuộc mọi quốc gia ra vào các cảng và vùng ven biển của Iran, bao gồm khu vực Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman.

Hoạt động vận chuyển dầu qua eo biển - vốn vừa có dấu hiệu phục hồi nhẹ sau lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần do ông Trump công bố tuần trước - đã nhanh chóng đình trệ trở lại chỉ vài giờ sau thông báo. Dữ liệu từ Lloyd's List Intelligence cho thấy ít nhất hai tàu chở dầu đang trên đường rời khu vực đã quay đầu.

Giá dầu thô lập tức tăng vọt khi giới đầu tư vội vàng định giá lại nguy cơ nguồn cung từ Vịnh Ba Tư tiếp tục bị siết chặt. Dầu WTI giao tháng 5 của Mỹ tăng hơn 8%, lên 104,40 USD/thùng, trong khi dầu Brent tăng hơn 7%, đạt 101,86 USD/thùng.

Quyết định của ông Trump được đưa ra sau 21 giờ đàm phán cuối tuần giữa Washington và Tehran đổ vỡ, khi hai bên không đạt được thỏa thuận về chương trình hạt nhân của Iran, quyền kiểm soát tuyến đường biển và các cuộc tấn công tiếp diễn của Israel nhằm vào lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn tại Lebanon.

Phó Tổng thống JD Vance, sau khi trở về từ vòng đàm phán không thành công, đã tuyên bố trách nhiệm nối lại tiến trình đàm phán hiện nằm trong tay Tehran.

“Việc có tiếp tục đối thoại hay không, hay cuối cùng có đạt được thỏa thuận hay không, tôi cho rằng điều đó phụ thuộc vào phía Iran, bởi chúng tôi đã đưa ra rất nhiều đề xuất”, ông Vance nói trong cuộc phỏng vấn với Fox News.

Ông nhấn mạnh rằng nếu các “lằn ranh đỏ” của Mỹ liên quan đến tham vọng hạt nhân của Iran được đáp ứng, “đây có thể là một thỏa thuận rất, rất tốt cho cả hai quốc gia”.

Cú sốc dầu mỏ ngày càng nghiêm trọng

Trước khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran ngày 28/2, khoảng 20% lượng dầu toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, dòng chảy này hiện gần như tê liệt, gây gián đoạn chuỗi cung ứng không chỉ dầu mỏ mà còn phân bón, hàng may mặc và hàng công nghiệp. Các nhà phân tích cảnh báo việc giải tỏa ách tắc có thể mất nhiều tuần ngay cả khi xung đột được giải quyết.

Một lệnh phong tỏa toàn diện sẽ càng khiến nguồn cung thêm căng thẳng.

“

Việc tiếp tục rút dầu khỏi thị trường - đặc biệt là lượng dầu ít ỏi còn thoát ra từ Vịnh Ba Tư - có thể đẩy giá dầu lên khoảng 150 USD/thùng

Trita Parsi, Phó Chủ tịch điều hành của Quincy Institute for Responsible Statecraft

Ngoài dầu thô, giá các mặt hàng như phân bón và heli - những đầu vào thiết yếu cho sản xuất lương thực và chip bán dẫn - cũng có nguy cơ tăng mạnh, làm gia tăng áp lực lạm phát vốn đã leo thang, theo ông Ben Emons từ Fed Watch Advisors.

Tuần trước, các quan chức của IMF và World Bank đã phát tín hiệu sẽ hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu và nâng dự báo lạm phát, cảnh báo các nền kinh tế mới nổi sẽ chịu tác động nặng nề nhất.

Ngân hàng Barclays cho biết những tổn thương kinh tế do các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng và cảng biển tại Iran và các quốc gia vùng Vịnh có thể khiến nguồn cung tiếp tục bị gián đoạn, đặc biệt tại châu Á mới nổi.

Cuộc gián đoạn kéo dài một tháng tại eo Hormuz đã làm dấy lên cảnh báo về một cuộc khủng hoảng năng lượng còn nghiêm trọng hơn cả cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970 - thời điểm giá dầu tăng gấp bốn lần do lệnh cấm vận của các nước Arab.

Ông Fatih Birol, người đứng đầu International Energy Agency, gọi đây là cú sốc năng lượng tồi tệ nhất từng được ghi nhận, nghiêm trọng hơn cả các cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970 và xung đột Ukraine cộng lại.

“

Đây là sự gián đoạn mang tính lịch sử đối với thị trường dầu mỏ thế giới - chưa từng có tiền lệ về quy mô

Daniel Yergin, S&P Global

Tuy vậy, phản ứng giá dầu hiện vẫn tương đối “khiêm tốn” so với mức độ gián đoạn và tăng trưởng kinh tế toàn cầu có thể chống chịu tốt hơn dự báo. Ông David Lubin từ Chatham House cho rằng nền kinh tế thế giới hiện ít phụ thuộc vào dầu hơn so với trước đây, đồng thời sự phát triển của năng lượng gió, mặt trời và hạt nhân đã giúp đa dạng hóa nguồn cung.

Tuy nhiên, nếu xung đột leo thang, cú sốc năng lượng hoàn toàn có thể gây tác động tiêu cực tương đương khủng hoảng thập niên 1970.

Trung Quốc bị cuốn vào vòng xoáy

Lệnh phong tỏa cũng có nguy cơ kéo nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào cuộc đối đầu. Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran và vẫn tiếp tục nhập khẩu qua eo Hormuz kể từ khi chiến sự bùng phát.

Việc cấm toàn diện các tàu chở dầu Iran có thể khiến nguồn cung này bị cắt đứt, làm gia tăng căng thẳng Mỹ - Trung trước chuyến thăm Trung Quốc dự kiến của ông Trump vào tháng tới.

Chính quyền Tổng thống Trump đồng thời cảnh báo sẽ áp thuế bổ sung 50% đối với Trung Quốc nếu Bắc Kinh cung cấp thiết bị quốc phòng tiên tiến cho Tehran.

Ngoài ra, các quốc gia như India và Pakistan - vốn đã đạt được thỏa thuận đảm bảo an toàn hàng hải với Iran - cũng có nguy cơ bị cuốn vào xung đột.

Chiến thuật đàm phán hay tính toán sai lầm?

Một số chuyên gia cho rằng động thái phong tỏa có thể là đòn bẩy gây sức ép trong đàm phán, hơn là bước leo thang cuối cùng. Ông Parsi nhận định các hành động hiện tại nên được xem như chiến thuật và lời đe dọa trong quá trình thương lượng, khi chưa bên nào tuyên bố chấm dứt đối thoại hay ngừng bắn.

Ông Brian Jacobsen từ Annex Wealth Management tỏ ra thận trọng lạc quan, cho rằng Washington có thể dành ngoại lệ cho các tàu của đồng minh. Tuy nhiên, ông Emons cảnh báo chiến lược này tiềm ẩn rủi ro lớn.

Một động thái nhằm “khuất phục” Iran có thể dẫn tới phản công và vòng xoáy leo thang quân sự mới.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã phát tín hiệu cứng rắn, cảnh báo mọi tàu quân sự tiếp cận eo biển “dưới bất kỳ lý do nào” sẽ bị coi là vi phạm lệnh ngừng bắn, đồng thời đe dọa các đối thủ sẽ rơi vào “vòng xoáy chết chóc” nếu xảy ra tính toán sai lầm.

Không có cơ sở pháp lý

Theo nhiều chuyên gia, lệnh phong tỏa cũng gây tranh cãi về mặt pháp lý, bởi cả Mỹ và Iran đều không có thẩm quyền đóng hoặc cản trở tuyến hàng hải quốc tế tại Hormuz.

Ông Emons nhấn mạnh, theo luật pháp quốc tế về các eo biển, Mỹ không có quyền hạn pháp lý để đóng hoặc hạn chế quyền quá cảnh qua Hormuz. Ngay cả Iran và Oman - hai quốc gia ven eo biển - cũng không được phép đình chỉ quyền quá cảnh.

Đối với các chủ tàu, rủi ro không chỉ đến từ xung đột quân sự mà còn từ các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Iran. Việc thanh toán cho Iran có thể vi phạm quy định của Mỹ và châu Âu, khiến doanh nghiệp đối mặt với các án phạt nghiêm khắc, theo Lloyd’s List Intelligence.