Ngành công nghệ rúng động vì làn sóng sa thải: Đừng vội đổ lỗi cho AI

Ngành công nghệ Mỹ đang ở trong làn sóng sa thải. Oracle, doanh nghiệp đang cố vươn lên thành một “siêu trung tâm” điện toán đám mây, gần đây công bố cắt giảm hàng nghìn việc làm. Block, công ty thanh toán số từng được ưa chuộng, cũng cắt hơn 4.000 vị trí, tương đương gần một nửa lực lượng lao động. Amazon và Meta đã thông báo sa thải.

Từ 2022 đến 2025, 2 doanh nghiệp này cùng 5 “ông lớn” còn lại trong nhóm Magnificent Seven hầu như không mở rộng biên chế. Tại San Francisco, thủ phủ công nghệ của thế giới, tổng số việc làm, cả trong và ngoài lĩnh vực công nghệ, đã giảm 3% kể từ đầu 2023.

Theo cách các lãnh đạo doanh nghiệp lý giải, điều này không phải vì ngành công nghệ suy yếu. Ngược lại, họ cho rằng lĩnh vực này đang bước vào một chu kỳ bùng nổ mang tính thế hệ nhờ trí tuệ nhân tạo. Những người ủng hộ AI cho rằng công nghệ này đang tiến bộ rất nhanh trong chính các công việc mà nhiều nhân viên công nghệ từng làm, đến mức đáng kinh ngạc. Nói cách khác, con người đang dần trở nên thừa thãi.

Dữ liệu cho thấy việc làm công nghệ thực sự đã yếu đi

Nỗi lo về một cuộc “tàn sát việc làm” do AI không chỉ lan khắp Thung lũng Silicon. Trên toàn nước Mỹ, tỷ trọng việc làm của ngành công nghệ trong tổng việc làm đã giảm từ đỉnh 2,5% vào cuối 2022 xuống còn 2,3% hiện nay. So với xu hướng trước đó, hiện có hơn 500.000 việc làm công nghệ bị “thiếu hụt”.

Một số phân ngành giảm mạnh; chẳng hạn như nhóm “cổng tìm kiếm web và các dịch vụ thông tin khác” hiện có ít hơn 7% lao động so với tháng 12/2022. Nhóm lao động thu nhập cao, trong đó nhiều người làm việc trong lĩnh vực công nghệ, cũng ngày càng lo ngại họ có thể mất việc.

Hiện tượng này không chỉ diễn ra ở Mỹ. Dữ liệu việc làm công nghệ tại 7 nền kinh tế lớn gồm Mỹ, Australia, Anh, Canada, Pháp, Nhật Bản và Na Uy cho thấy một xu hướng khá thống nhất. Việc làm công nghệ tăng rất mạnh trước 2022. Đến tháng 11/2022, OpenAI tung ChatGPT ra công chúng, mở đầu kỷ nguyên AI. Từ đó tới nay, tỷ trọng việc làm công nghệ trong tổng việc làm hoặc đi ngang, hoặc giảm xuống. Nhìn bề ngoài, điều đó dường như không phải ngẫu nhiên.

Tuy nhiên, có thể đây chỉ là sự trùng hợp. Với các nhà kinh tế nghiên cứu tác động của AI lên thị trường lao động, thời điểm ChatGPT ra mắt là một mốc thuận tiện. Nhưng đó cũng là một mốc dễ gây hiểu lầm. Những công cụ AI đầu tiên còn khá sơ khai.

Chỉ từ khi Claude Code, trợ lý lập trình do Anthropic phát hành vào tháng 2/2025, xuất hiện thì việc AI có thể thay thế một kỹ sư phần mềm con người mới bắt đầu trở nên phần nào khả thi. Trước vài tháng gần đây, khi Claude Code lan rộng nhanh chóng trong các công ty công nghệ, bất kỳ sự chững lại nào trong tuyển dụng cũng khó có thể quy hoàn toàn cho AI.

Những người quá lạc quan về AI cũng thường đánh giá quá cao mức độ phổ biến của các công cụ này, và vì thế cũng phóng đại ảnh hưởng của chúng đối với toàn bộ nền kinh tế. Cục Thống kê Dân số Mỹ ước tính chỉ 28% doanh nghiệp tại khu vực đô thị San Francisco sử dụng AI thường xuyên trong hoạt động hằng ngày. Trên toàn nước Mỹ, tỷ lệ này còn thấp hơn nhiều. Và “sử dụng AI” không đồng nghĩa với “thay thế lao động”.

Một khảo sát gần đây đối với doanh nghiệp tại Mỹ, Australia, Anh và Đức, do Ivan Yotzov thuộc Ngân hàng Anh cùng các cộng sự thực hiện, cho thấy trong 3 năm qua AI hầu như có tác động bằng 0 đến việc làm.

Lịch sử cho thấy tỷ lệ việc làm công nghệ từng suy yếu dù chưa có AI

Nhiều người có thể nghĩ rằng khi nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, tỷ trọng việc làm công nghệ trong tổng việc làm sẽ tăng như một quy luật tất yếu. Nhưng trong phần lớn thập niên 2000, tỷ trọng này tại Mỹ, Australia, Anh và Canada gần như không thay đổi. Ngay cả vào giai đoạn 2006–2007, khi thế giới phát triển đang bơm phồng một quả bong bóng tài chính khổng lồ, việc làm công nghệ vẫn yếu. Rõ ràng lúc đó không thể đổ lỗi cho AI.

Khi ấy, nguyên nhân chính là di chứng của vụ vỡ bong bóng dotcom năm 2000. Sau cú sụp đổ đó, nhiều công ty công nghệ dần cạn vốn và buộc phải đóng cửa. Nhưng đến giữa thập niên, giới phân tích nhận ra còn nhiều yếu tố khác. Để tiết kiệm chi phí, doanh nghiệp ngày càng thuê ngoài công việc cho các hãng tư vấn công nghệ thông tin (CNTT) nước ngoài như TCS và Infosys của Ấn Độ.

Ngoài ra còn có yếu tố lãi suất. Tại Mỹ, lãi suất bắt đầu tăng từ cuối 2004. Chi phí vay vốn cao hơn khiến doanh nghiệp ngại đầu tư vào phần mềm và thiết bị máy tính, qua đó kéo giảm nhu cầu đối với những người triển khai và vận hành chúng.

Tình cảnh hiện nay của lao động công nghệ rất giống giai đoạn đó. Trong đại dịch Covid-19, nhiều doanh nghiệp tuyển dụng ồ ạt vì nhu cầu số hóa bùng nổ khi người tiêu dùng bị phong tỏa. Nhưng từ 2022, lãi suất tăng nhanh khi các ngân hàng trung ương nhận ra lạm phát hậu đại dịch không chỉ là hiện tượng nhất thời; đến 2023, tăng trưởng đầu tư của doanh nghiệp vào CNTT đã chậm lại rõ rệt.

Bên cạnh đó, các công ty lại quay sang thuê ngoài để giảm chi phí. Từ 2021 đến 2024, nhập khẩu dịch vụ liên quan đến điện toán đám mây và lưu trữ dữ liệu của Mỹ đã tăng hơn gấp đôi. Nếu có thể mua cùng một dịch vụ từ Bangalore với chi phí chỉ bằng 1/4 so với thuê một người ở Bay Area, nhiều doanh nghiệp sẽ chọn phương án rẻ hơn.

Dù nhiều công ty ở Thung lũng Silicon đã đóng băng tuyển dụng, các doanh nghiệp thuộc những ngành khác lại sẵn sàng tuyển người có kỹ năng công nghệ. Phân tích dữ liệu nghề nghiệp tại Mỹ, xét những người tự nhận là “kỹ sư phần mềm” và các vị trí tương tự, cho thấy nhu cầu với lao động công nghệ vẫn mạnh.

Hiện nay 3,7% người lao động Mỹ làm các nghề liên quan đến công nghệ, tăng từ 3,6% vào tháng 11/2022. Một nghiên cứu mới của Leland Crane và Paul Soto thuộc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy doanh nghiệp đang mở rộng đội ngũ lập trình viên chậm hơn trước khi ChatGPT ra đời, nhưng vẫn tiếp tục mở rộng.

Nhu cầu nhân lực công nghệ đang lan sang các ngành truyền thống

Nền kinh tế “không hào nhoáng”, tức các lĩnh vực không phải công nghệ như bán lẻ, ngân hàng, bệnh viện, sản xuất và nhiều ngành khác, vốn vẫn chiếm phần lớn việc làm ở các nước giàu, cũng kỳ vọng AI sẽ giúp một kỹ sư làm được nhiều việc hơn. Nhưng vì hiện nay nhiều công ty như vậy vẫn có rất ít nhân sự công nghệ, nên điều đó vẫn đồng nghĩa với nhu cầu tuyển thêm. Từ 2022 đến 2025, số lao động máy tính và phần mềm trong ngành bán lẻ của Mỹ tăng 12%; trong bất động sản tăng 75%; còn trong xây dựng tăng gần 100%.

Nói cách khác, dù nguy cơ từ AI đang lơ lửng phía trước, việc làm công nghệ chưa biến mất. Chúng chỉ đang rời khỏi các “ông lớn” công nghệ để lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế. Nếu trước đây con đường làm giàu thường gắn với việc vào Google hay Meta, thì ngày nay một lập trình viên trẻ đầy tham vọng thậm chí có thể cân nhắc nộp đơn vào Starbucks, và không phải để làm barista.