Ngôi chùa ở miền Bắc có chuông vàng gắn trên mái ngói, được mệnh danh là 'đệ nhất danh lam'

Giữa lòng Phố Hiến xưa - thương cảng từng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài có một ngôi chùa cổ được tôn xưng là “Phố Hiến đệ nhất danh lam”. Với truyền thuyết chuông vàng linh thiêng, nơi đây không chỉ là chốn tu hành thanh tịnh mà còn là viên ngọc văn hóa của đất Hưng Yên.

Dấu ấn lịch sử và truyền thuyết chuông vàng linh thiêng

Tọa lạc tại phường Phố Hiến, Hưng Yên, ngôi cổ tự mang tên chữ Kim Chung Tự (chùa Chuông Vàng) từ lâu đã trở thành điểm nhấn quan trọng trong quần thể di tích Phố Hiến. Trong ký ức người dân địa phương, đây không chỉ là một công trình tôn giáo cổ kính mà còn là biểu tượng tâm linh gắn với thời kỳ hưng thịnh “thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”.

Theo nhiều tư liệu, chùa Chuông Vàng được xây dựng vào thời Hậu Lê (khoảng thế kỷ XV), giai đoạn Phố Hiến phát triển rực rỡ với hoạt động giao thương sôi động cùng thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản, Bồ Đào Nha… Tuy nhiên, mốc thời gian khởi dựng cụ thể vẫn còn những ý kiến khác nhau.

Cuốn “Đồng Khánh địa dư chí” ghi nhận chùa được xây dựng thời Hậu Lê và trải qua đợt trùng tu lớn vào năm 1707. Một số học giả như Phan Huy Lê, Trương Hữu Quýnh và Trần Lâm Biền cho rằng chùa phát tích từ triều Lê, căn cứ vào hệ thống văn bia và tư liệu lịch sử còn lưu giữ.

Tuy vậy, một số di vật như ngói mũi hài mang phong cách thời Trần lại đặt ra giả thiết công trình có thể có nguồn gốc sớm hơn. Chính sự giao thoa của nhiều lớp trầm tích lịch sử ấy đã làm nên chiều sâu và vẻ huyền bí cho ngôi chùa cổ.

Tên gọi “Chuông” bắt nguồn từ truyền thuyết dân gian về một quả chuông vàng trôi theo dòng nước lũ về vùng đất này. Tương truyền, khi chuông dừng lại, dân làng không ai có thể nhấc nổi, chỉ khi vị sư trụ trì chọn đủ 10 nam thanh, nữ tú thì chuông mới được đưa lên bờ. Người dân tin đó là điềm lành nên lập chùa thờ Phật và treo chuông tại đây.

Về sau, trong thời loạn lạc, quả chuông được giấu xuống một giếng nhỏ để tránh bị xâm hại. Đến nay, tung tích chính xác của chuông vàng vẫn là điều bí ẩn, càng khiến truyền thuyết thêm phần linh thiêng.

Năm 1992, chùa được xếp hạng Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia. Đến năm 2014, khi quần thể di tích Phố Hiến được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt, ngôi chùa tiếp tục khẳng định vị thế tiêu biểu trong hệ thống di sản văn hóa đất Bắc.

Kiến trúc “nội công ngoại quốc” và hệ thống tượng cổ đặc sắc

Bước qua cổng Tam quan rêu phong, du khách bắt gặp ao “mắt rồng” trồng sen và cây cầu đá có niên đại từ năm 1702. Không gian mở ra tĩnh lặng, tách biệt khỏi nhịp sống đô thị, mang lại cảm giác an yên ngay từ những bước chân đầu tiên.

Ngôi chùa được xây dựng theo bố cục “nội công ngoại quốc”, bên trong hình chữ Công, bên ngoài hình chữ Quốc kiểu kiến trúc thường thấy ở các công trình Phật giáo quy mô lớn. Trục chính kéo dài từ Tam quan, qua Tiền đường, Thượng điện đến Nhà Tổ; hai bên là dãy hành lang song song, tạo thế cân xứng hài hòa.

Toàn bộ công trình được dựng bằng gỗ lim quý, lợp ngói mũi hài. Những hàng cột cái, cột quân to lớn được chạm khắc rồng, phượng, hoa sen, mây cuộn tinh xảo. Phần mái Tam quan theo lối chồng diêm ba tầng mười hai mái, đao cong mềm mại nhưng vẫn toát lên vẻ uy nghiêm đặc trưng kiến trúc thời Hậu Lê. Đặc biệt, phía trên mái ngói ngôi chùa còn gắn một hình quả chuông vàng nổi bật.

Khoảng sân giữa Tiền đường và Thượng điện đặt hai cây hương đá từ năm 1702, khắc ghi công đức của người dân góp sức trùng tu chùa. Những chi tiết này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn thể hiện tinh thần cộng đồng gắn bó với di tích qua nhiều thế kỷ.

Bên trong chính điện, chùa lưu giữ hệ thống tượng Phật phong phú như Tam Thế Phật, A Di Đà, Quan Âm Bồ Tát, Di Đà Tam Tôn, Cửu Long… Nổi bật là tám tượng Kim Cương, bốn tượng Bồ Tát và mười tám vị La Hán với thần thái sống động, mỗi pho tượng mang một sắc thái biểu cảm riêng.

Hành lang La Hán tạo nên không gian trầm mặc, nơi nghệ thuật điêu khắc dân gian đạt đến độ tinh xảo. Phù điêu Thập điện Diêm Vương tái hiện cảnh địa phủ, nhắc nhở con người hướng thiện; hai động Phật đất ghi lại quá trình tu hành đắc đạo cũng là điểm nhấn độc đáo hiếm thấy.

Là một trong “Phố Hiến tứ đại danh tích”, cùng với Đền Trần Hưng Yên, Đền Mẫu Hưng Yên và Đền Thiên Hậu Hưng Yên, ngôi chùa từng là trung tâm sinh hoạt tôn giáo - văn hóa quan trọng của vùng.

Ngày nay, lễ hội Phố Hiến vào tháng Ba Âm lịch vẫn thu hút đông đảo du khách thập phương. Giữa những đổi thay của thời gian, ngôi cổ tự vẫn lặng lẽ dưới bóng cây già, giữ nhịp chuông ngân vang như sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại, một biểu tượng tâm linh và văn hóa bền bỉ của đất Hưng Yên.