Ngôi làng Việt đẹp như cổ trấn, sản sinh hơn 200 Giáo sư, Tiến sĩ, 11 tướng lĩnh quân đội

Từ lâu, làng Hành Thiện đã được xem là biểu tượng của truyền thống hiếu học và trọng dụng nhân tài của Việt Nam. Ngôi làng nằm ở xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình (thuộc huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định trước đây) và nổi tiếng là vùng đất khoa bảng với nhiều thế hệ nhân tài.

Trải qua hơn 6 thế kỷ hình thành và phát triển, ngôi làng không chỉ lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, kiến trúc đặc sắc mà còn ghi dấu bởi những thế hệ người con thành đạt, góp phần làm rạng danh quê hương và đất nước.

Địa thế "cá chép vượt vũ môn" của vùng đất khoa bảng

Theo các tư liệu lịch sử, vùng đất này được hình thành từ khoảng thế kỷ XV với tên gọi ban đầu là Hành Cung Trang. Đến năm 1823, dưới triều vua Minh Mạng, làng được đổi tên thành Hành Thiện với hàm ý khuyến khích người dân sống nhân nghĩa, lấy việc thiện làm gốc.

Không chỉ nổi tiếng bởi truyền thống học hành đỗ đạt, Hành Thiện còn khiến nhiều người ngạc nhiên bởi cấu trúc quy hoạch làng cổ hiếm thấy.

Nhìn từ trên cao, cả ngôi làng hiện lên như một con cá chép khổng lồ đang hướng mình ra biển lớn. Đầu cá quay về phía nam, nơi dòng Ninh Cơ mang nặng phù sa, còn đuôi cá vươn lên phía bắc, nơi dòng sông Hồng đổ ra biển. Bao quanh làng là hệ thống sông ngòi tự nhiên tạo thành đường viền thân cá, trong khi giếng cổ cạnh chợ Hành Thiện được ví như đôi mắt sáng của linh vật.

Những cây cầu bắc qua dòng kênh nhỏ được bố trí tương ứng với vị trí các vây cá, còn cư dân trong làng sinh sống thành 14 "giong" hay 14 "giáp", giống như 14 đốt thân cá nối tiếp nhau một cách ngay ngắn. Chính từ hình thế đặc biệt ấy mà nhiều giai thoại phong thủy đã ra đời. Người xưa quan niệm Hành Thiện là vùng đất "cá gặp nước", được sông ngòi bao bọc, tượng trưng cho sự hanh thông trên con đường học vấn.

Lại có truyền thuyết kể rằng gần làng có khu đất mang hình cây bút lông, trong khi làng Ngọc Cục bên cạnh sở hữu thế đất giống nghiên mực. Sự hội tụ của "bút" và "nghiên" được xem là điềm lành, lý giải cho truyền thống khoa bảng lẫy lừng của vùng đất này.

Nếu hình dáng con cá chép tạo nên nét riêng về địa lý thì các công trình tín ngưỡng, văn hóa lại góp phần làm nên chiều sâu lịch sử của Hành Thiện.

Nổi bật nhất là quần thể chùa Keo Hành Thiện (chùa Thần Quang), tọa lạc ở phần đuôi của "cá chép", được khởi dựng từ thế kỷ XI, gắn với Thiền sư Dương Không Lộ dưới thời vua Lý Thánh Tông. Sau nhiều lần trùng tu, chùa vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn kiến trúc gỗ truyền thống có tuổi đời hơn 400 năm và được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Cùng với chùa Thần Quang, chùa Đĩnh Lan cũng là một điểm tựa tâm linh quan trọng của cư dân địa phương với những giá trị văn hóa, tín ngưỡng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Cái nôi sản sinh nhân tài đất Việt

Từ xa xưa, dân gian đã truyền tụng câu ca: "Đông Cổ Am - Nam Hành Thiện". Nếu Cổ Am (Hải Phòng) nổi tiếng là quê hương Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm thì Hành Thiện được xem là một trong những làng khoa bảng tiêu biểu nhất của vùng Sơn Nam Hạ xưa.

Theo thông tin nghiên cứu trong hơn 10 thế kỷ tồn tại của nền Nho học, làng có khoảng 350 người thi đỗ từ tú tài trở lên. Riêng dưới triều Nguyễn, làng có 88 người đỗ cử nhân và đại khoa, trong đó có 7 vị đỗ đại khoa. Có tới 11 trong số 17 dòng họ trong làng từng có người đỗ đạt, tạo nên truyền thống "cha truyền con nối" về tinh thần học tập và lập thân bằng tri thức.

Chính bởi truyền thống hiếu học và những phong tục tốt đẹp ấy mà dưới triều Nguyễn, vua Minh Mạng đã ban tặng cho làng 4 chữ "Mỹ tục khả phong", nghĩa là phong tục đẹp đáng được biểu dương và nhân rộng. Đây được xem là sự ghi nhận đặc biệt của triều đình đối với một cộng đồng vừa trọng học vấn, vừa giữ gìn nếp sống nhân văn.

Khi bước sang thời kỳ hiện đại, truyền thống khoa bảng của Hành Thiện ngày càng tiếp tục được phát huy mạnh mẽ. Đây cũng chính là quê hương của cố Tổng Bí thư Trường Chinh (Đặng Xuân Khu), một trong những nhà lãnh đạo xuất sắc của cách mạng Việt Nam.

Theo thống kê của địa phương, từ năm 1915 đến nay, Hành Thiện đã có hơn 200 Giáo sư, Tiến sĩ, Viện sĩ; 11 tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam; hàng chục nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú, nghệ sĩ ưu tú, thầy thuốc nhân dân và nhiều cán bộ giữ chức vụ từ thứ trưởng trở lên.

Đặc biệt, lĩnh vực y học được xem là niềm tự hào lớn của ngôi làng khoa bảng này. Nhiều chuyên gia đầu ngành của nền y học Việt Nam trưởng thành từ Hành Thiện như Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Thầy thuốc Nhân dân, Giáo sư Phạm Gia Triệu; Giáo sư, Tiến sĩ khoa học, Thầy thuốc Nhân dân Đặng Đức Trạch; Giáo sư Đặng Vũ Hỷ; Giáo sư Nguyễn Xuân Thụ cùng nhiều nhà khoa học có đóng góp quan trọng cho sự phát triển của ngành y nước nhà.

Hiện nay, làng Hành Thiện có khoảng 1.900 hộ dân và gần 6.700 nhân khẩu, làng tiếp tục duy trì phong trào khuyến học, khuyến tài sôi nổi và hiệu quả. Nhiều dòng họ dựng bia đá, bảng vàng lưu danh những người đỗ đạt nhằm giáo dục, khích lệ thế hệ trẻ noi gương cha ông.

Để tiếp thêm động lực cho con em trên hành trình học tập, hội Khuyến học - Khuyến tài của làng đã xây dựng quỹ khuyến học khoảng 2 tỷ đồng nhằm tổ tuyên dương học sinh, sinh viên đạt thành tích xuất sắc ở cấp tỉnh, quốc gia và quốc tế qua đó góp phần bồi đắp truyền thống hiếu học cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Giữa nhịp sống hiện đại, làng Hành Thiện vẫn giữ được vẻ thanh bình với những dòng kênh được kè đá sạch đẹp, những ngôi nhà cổ xen lẫn nhà mới và những công trình văn hóa mang đậm dấu ấn thời gian. Song điều quý giá nhất mà ngôi làng gìn giữ được không nằm ở những công trình vật chất, mà chính là truyền thống hiếu học, trọng nhân tài và khát vọng vươn lên bằng tri thức đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.