Ngọn núi cao chưa đến 100m nhưng nằm trên thế đất 'long mạch', trên đỉnh sở hữu di tích hơn 1.000 năm tuổi

Ngọn núi thấp giữa đồng bằng và thế đất được coi là “long mạch”

Núi Đọi Sơn nằm tại phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. So với nhiều danh sơn khác, ngọn núi này có độ cao khá khiêm tốn, chỉ khoảng 79m so với mực nước biển. Tuy nhiên, điều khiến Đọi Sơn trở nên đặc biệt chính là vị trí “độc sơn” - một khối núi đất nổi bật giữa vùng đồng bằng thấp trũng, bốn phía là ruộng lúa và làng mạc trù phú.

Theo các tài liệu lịch sử địa phương, tên gọi Long Đọi Sơn xuất phát từ quan niệm xưa cho rằng thế núi giống hình con rồng đang hướng đầu về phía kinh thành Thăng Long. Trong tư duy phong thủy cổ, thế đất như vậy được coi là nơi hội tụ linh khí, thích hợp dựng chùa, xây tháp và hình thành trung tâm tín ngưỡng.

Quanh chân núi có 9 giếng nước tự nhiên mà dân gian gọi là “chín mắt rồng”. Từ trên cao nhìn xuống, dòng Châu Giang uốn lượn quanh cánh đồng xanh mướt tạo nên khung cảnh sơn thủy hài hòa. Sự kết hợp giữa địa thế đặc biệt và yếu tố tâm linh khiến Đọi Sơn từ lâu được xem là “núi thiêng” của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Ngôi chùa gần 1.000 năm tuổi và dấu ấn Phật giáo thời Lý

Trên đỉnh núi là chùa Long Đọi Sơn (còn gọi là chùa Đọi hay Diên Linh Tự). Từ lâu ngôi chùa này được xem là một công trình tiêu biểu của Phật giáo thời Lý.

Theo sử liệu, chùa được khởi dựng từ năm 1054 dưới triều vua Lý Thánh Tông, với sự tham gia của Vương phi Ỷ Lan. Đến thời vua Lý Nhân Tông, công trình tiếp tục được mở rộng và xây dựng tháp Sùng Thiện Diên Linh (1118-1121), là một trong những công trình Phật giáo quy mô lớn của Đại Việt khi đó.

Văn bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121, từng là công trình Phật giáo lớn của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Văn bia Sùng Thiện Diên Linh hiện vẫn còn lưu giữ tại di tích, được đánh giá cao về giá trị lịch sử và nghệ thuật. Nội dung bia phản ánh vai trò trung tâm của Phật giáo trong đời sống chính trị - xã hội thời Lý, đồng thời cho thấy sự gắn bó giữa vương quyền và tôn giáo.

Trải qua nhiều thế kỷ và biến động lịch sử, chùa đã được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn giữ được bố cục tọa sơn đặc trưng và nhiều chi tiết điêu khắc mang phong cách thời Lý. Hiện chùa còn lưu giữ tượng Phật Di Lặc bằng đồng, sáu pho tượng Kim Cương bằng đá, bia đá Diên Linh cao gần 3m đặt trên đế chạm rồng cùng nhiều hiện vật quý khác.

Để lên tới chùa, du khách phải bước qua gần 373 bậc đá men theo triền núi. Con đường uốn lượn giữa những cây cổ thụ lâu năm dẫn tới không gian thanh tịnh trên đỉnh. Từ đây, tầm nhìn mở rộng xuống cánh đồng bao la và dòng sông Châu mềm mại phía xa.

Năm 1992, chùa được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đến tháng 12/2017, di tích tiếp tục được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định giá trị nổi bật trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Điểm đến tâm linh mỗi độ xuân về

Những năm gần đây, vào dịp lễ Tết, lượng người tìm về Đọi Sơn có xu hướng tăng. Người dân trong vùng và du khách thập phương đến lễ Phật, cầu an, gửi gắm ước nguyện đầu năm.

Theo tín ngưỡng dân gian, Đọi Sơn là vùng “đất phát nghiệp bá vương”, gắn với câu truyền tụng: “Đầu gối núi Đọi, chân dọi Tuần Vường, phát tích đế vương, lưu truyền vạn đại”. Dù mang màu sắc huyền thoại, quan niệm ấy cho thấy vị thế đặc biệt của ngọn núi trong tâm thức cộng đồng.

Từ trên đỉnh chùa nhìn xuống, cả một vùng đồng bằng trù phú mở ra trước mắt, với ruộng đồng mướt xanh và dòng sông Châu uốn lượn. Không cao lớn, không hùng vĩ, Núi Đọi Sơn chỉ lặng lẽ hiện diện giữa đồng bằng với chiều cao chưa đến 100m. Thế nhưng trên đỉnh “núi rồng” ấy, gần một nghìn năm lịch sử vẫn được gìn giữ qua từng phiến đá, văn bia và mái chùa cổ kính.

Giữa nhịp sống hiện đại, Đọi Sơn không chỉ là một danh thắng, mà còn là điểm giao thoa giữa lịch sử, tín ngưỡng và cảnh quan, góp phần khắc sâu thêm biểu tượng “núi Đọi - sông Châu” trên bản đồ văn hóa Ninh Bình và vùng đồng bằng Bắc Bộ.