Ngọn núi chỉ cao 25m nhưng là Di tích Quốc gia đặc biệt: Là chứng tích lịch sử quan trọng qua nhiều thời kỳ, trên vách núi khắc hơn 40 bài thơ

Núi Non Nước còn gọi là Dục Thúy sơn, Băng sơn, Sơn Thủy, Thủy Sơn, Hộ Thành sơn… nằm tại ngã ba sông Vân và sông Đáy, thuộc tỉnh Ninh Bình. Ngọn núi cao khoảng 25m, kéo dài 40m theo trục Nam - Bắc và rộng hơn 60m theo trục Đông - Tây. Dù không đồ sộ, Non Nước vẫn nổi bật giữa không gian non xanh nước biếc, từ lâu được nhiều danh sĩ ca ngợi bởi vẻ đẹp hài hòa giữa núi và sông.

Nhìn từ phía Nam, núi có dáng tựa bông sen nở bên bờ sông Vân; quan sát từ phía Bắc, ngọn núi gợi hình ảnh chim chả đậu trên mặt nước. Lối lên đỉnh gồm 198 bậc đá. Trên núi, thảm thực vật tự nhiên xanh tốt quanh năm, tạo nên cảnh quan thanh tĩnh giữa lòng đô thị.

Núi Non Nước gắn với nhiều dấu mốc lịch sử qua các thời kỳ. Tại bến sông Vân dưới chân núi từng diễn ra sự kiện Dương Thái hậu trao áo long bào cho Lê Hoàn, đánh dấu sự chuyển giao quyền lực từ nhà Đinh sang nhà Tiền Lê. Thời Đại Cồ Việt, nơi đây giữ vai trò trạm tiền tiêu bảo vệ kinh thành Hoa Lư. Trong các cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc, Non Nước là địa điểm hiệu triệu tinh thần đấu tranh của nhân dân.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, Non Nước còn lưu giữ hệ thống thơ văn khắc trên đá đặc sắc. Trên vách núi hiện còn hơn 40 bài thơ, văn được khắc trực tiếp cùng hàng trăm tác phẩm vịnh cảnh qua các triều đại. Nhiều danh nhân để lại bút tích tại đây như Trương Hán Siêu, Nguyễn Trãi, Phạm Sư Mạnh, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Ngô Thì Nhậm.

Bài thơ cổ nhất được khắc trên núi thuộc về Trương Hán Siêu, người đặt tên Dục Thúy cho ngọn núi với ý nghĩa chim trả tắm mình bên dòng nước bạc. Tên gọi này khắc họa hình ảnh vầng đá vươn lên bên dòng sông lấp lánh, giàu chất tạo hình và thi vị.

Phần lớn các tác phẩm được thể hiện theo thể thất ngôn bát cú, tứ tuyệt với đường nét chạm khắc tinh xảo. Qua thời gian, nhiều văn khắc đã phủ rêu, chữ phai mờ nhưng vẫn giữ được thần thái và phong vị cổ kính.

Đáng chú ý, bên cạnh thơ Hán Nôm, Non Nước còn lưu giữ 6 bài thơ Quốc ngữ của các tác giả như Tản Đà, Từ Đạm, Phạm Huy Toại…, phản ánh sự tiếp nối giữa truyền thống và hiện đại trong đời sống văn học.

Trải qua hơn 7 thế kỷ, đến nay chưa có ngọn núi nào tại Việt Nam sở hữu mật độ thơ khắc trên đá dày đặc như Non Nước. Di tích này được ví như một tuyển tập thi ca ngoài trời, nơi thời gian lưu giữ dấu ấn văn chương qua nhiều thế hệ.

Với giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu, di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh núi Non Nước được công nhận là Di tích danh thắng cấp Quốc gia năm 1962 và Di tích Quốc gia đặc biệt năm 2019.

Không chỉ là thắng cảnh, Non Nước còn là biểu tượng văn hóa của Ninh Bình, gắn với ký ức và cảm thức thẩm mỹ của nhiều thế hệ. Cảnh sắc nơi đây đi vào ca dao với những câu thơ quen thuộc:

Ai về qua đất Ninh Bình
Mà xem phong cảnh hữu tình nên thơ.
Nước non, non nước như mơ,
Càng nhìn Non Nước càng ngơ ngẩn tình.

Trải qua biến động lịch sử và tác động của thời gian, một số bia đá đã bị rêu phủ, chữ mờ khó đọc; có bia bị mất khi thực dân Pháp phá đỉnh núi để xây lô cốt. Thực tế này đặt ra yêu cầu bảo tồn, phục dựng, số hóa và bảo quản hệ thống văn khắc, nhằm gìn giữ trọn vẹn giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của di tích cho các thế hệ tiếp theo.

Ảnh: Phòng Quản lý di sản Văn hóa tỉnh Ninh Bình