Người mẹ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, qua đời khi chỉ mới 33 tuổi nhưng khiến cả nước nhớ ơn

Bà Hoàng Thị Loan sinh năm Mậu Thìn (1868) tại làng Hoàng Trù, xã Chung Cự, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn xưa, trong một gia đình nhà nho giàu truyền thống hiếu học. Vì thế, ngay từ nhỏ, bà được cha mẹ là cụ Hoàng Xuân Đường và cụ Nguyễn Thị Kép yêu thương, chăm sóc và dạy dỗ những phẩm chất tốt đẹp như lòng nhân ái, tình thương yêu con người, sự thủy chung và tinh thần trọng nghĩa tình.

Không chỉ đảm đang, chịu thương chịu khó, bà Hoàng Thị Loan còn là người ham học hỏi và có vốn hiểu biết sâu rộng. Bà thuộc nhiều câu thơ trong Truyện Kiều, am hiểu các điển tích xưa và ghi nhớ nhiều làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh.

Khi đến tuổi trưởng thành, bà nổi tiếng là cô gái nết na, cần cù và giàu đức hy sinh. Đặc biệt, tiếng hát đối đáp trong những buổi phường vải của bà khiến chàng nho sinh Nguyễn Sinh Sắc đem lòng yêu mến. Từ sự đồng điệu trong tâm hồn và tình cảm chân thành, hai người dần gắn bó và nên duyên vợ chồng. Thương con và quý trọng con rể, cụ Hoàng Xuân Đường dành đất dựng nhà cho các con.

Trong ngôi nhà tranh giản dị ấy, bà Hoàng Thị Loan đã sinh và nuôi dưỡng 3 người con là bà Nguyễn Thị Thanh (1884), ông Nguyễn Sinh Khiêm (1888) và Nguyễn Sinh Cung (1890) - người sau này trở thành Hồ Chí Minh kính yêu của dân tộc Việt Nam.

Năm 1893, cụ Hoàng Xuân Đường qua đời để lại nỗi đau thương lớn đối với bà Hoàng Thị Loan và gia đình. Dù mất mát to lớn, bà vẫn nén đau buồn để động viên chồng tiếp tục đèn sách, quyết tâm theo đuổi con đường khoa cử. Nhờ sự hy sinh và tần tảo của bà suốt nhiều năm, năm 1894 cụ Nguyễn Sinh Sắc đã đỗ cử nhân.

Để tiếp tục giúp chồng trên con đường công danh, năm 1895 bà cùng chồng và hai con trai gồng gánh vượt đường xa vào kinh đô Huế sinh sống. Tại đây, cuộc sống gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn nhưng bà vẫn kiên cường vượt qua bằng nghề dệt vải để chăm lo cho gia đình và nuôi dạy con cái.

Năm Canh Tý (1900), bà sinh thêm người con út là Nguyễn Sinh Xin trong hoàn cảnh vô cùng vất vả. Khi ấy, chồng và con trai lớn đang đi coi thi ở Thanh Hóa. Con trai thứ hai là Nguyễn Sinh Cung còn nhỏ tuổi đã phải chăm mẹ bệnh, bế em đi xin sữa. Do bệnh tình quá nặng, bà đã qua đời vào trưa ngày 22 tháng Chạp năm Canh Tý (tức ngày 10/2/1901), để lại niềm tiếc thương vô hạn cho gia đình và người thân.

Sau khi Hoàng Thị Loan qua đời, đến năm 1922, người con gái cả là bà Nguyễn Thị Thanh đã đưa hài cốt của mẹ về an táng tại khu vườn quê nhà ở làng Sen. Đây là nơi gắn bó với tuổi thơ và cuộc sống gia đình của bà trong nhiều năm trước đó.

Năm 1941, sau khi được trả tự do khỏi nhà lao của thực dân Pháp, ông Nguyễn Sinh Khiêm quyết định cải táng phần mộ của mẹ lên núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ, ở làng Hữu Biệt (nay thuộc xã Nam Giang, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An). Khu vực này có phong cảnh hữu tình, địa thế cao ráo và thanh tịnh.

Để giữ bí mật vị trí ngôi mộ trong bối cảnh đất nước còn nhiều biến động, năm 1942 ông Nguyễn Sinh Khiêm đã cho đào 9 huyệt mộ trên núi Động Tranh rồi âm thầm đưa hài cốt mẹ về an táng.

Mãi đến tháng 11/1946, sau cuộc gặp với Hồ Chí Minh tại Hà Nội, ông mới tiết lộ chính xác nơi yên nghỉ của thân mẫu.

Ngôi mộ của bà Hoàng Thị Loan được đặt trên vị trí cao của núi Động Tranh, từ đây có thể bao quát nhiều vùng đất nổi tiếng của xứ Nghệ như Nam Đàn, Hưng Nguyên, Thanh Chương, Đức Thọ và Hương Sơn... Đặc biệt, từ khu mộ còn có thể nhìn về xã Kim Liên, quê hương nơi bà sinh ra và lớn lên. Địa điểm này cũng nằm không xa quê ngoại của Hồ Chí Minh, quê của cụ Nguyễn Thị Kép.

Hiện nay, khu mộ bà Hoàng Thị Loan tại Nghệ An đã trở thành di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu, là điểm đến du lịch thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Khu mộ được xây dựng trang nghiêm nhưng vẫn mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Con đường dẫn lên mộ gồm 269 bậc đá, trong đó số 69 gợi nhắc năm 1969 - năm Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời. Ở lối đi bên phải có 242 bậc, tượng trưng cho năm 1942, thời điểm cải táng phần mộ. Phía trước khu mộ là 33 bậc tam cấp, gắn với tuổi đời của bà Hoàng Thị Loan khi từ trần.

Phần mộ được ốp bằng đá hoa cương và đá cẩm thạch nguyên khối, tạo nên vẻ bền vững và trang trọng. Kiến trúc phía trên mang hình dáng khung cửi cách điệu, gợi nhớ hình ảnh người mẹ tảo tần suốt đời bên nghề dệt vải để chăm lo cho gia đình. Phía sau mộ là bức phù điêu bằng đá trắng khắc hình hoa sen, biểu tượng cho phẩm chất thanh cao, đức hạnh và sự giản dị của bà.

Không gian xung quanh khu mộ được bao phủ bởi nhiều cây xanh và những giàn hoa giấy tạo hình khung cửi mềm mại. Đặc biệt, nơi đây còn có hai cụm hoa giấy được lấy giống từ Huế - nơi bà qua đời và từ khu mộ cụ Nguyễn Sinh Sắc ở Đồng Tháp, tạo nên sự gắn kết thiêng liêng giữa các thành viên trong gia đình.

Một công trình nổi bật khác trong quần thể khu mộ là Thác 9 Tầng. Hình ảnh dòng thác được lấy cảm hứng từ con suối nhỏ chảy qua khu vực mộ bà Hoàng Thị Loan và mộ cậu Nguyễn Sinh Xin - người con út của bà. Mỗi tầng nước tượng trưng cho tình mẫu tử sâu nặng và sự hy sinh thầm lặng của người mẹ Việt Nam.

Thác nước còn được thiết kế với nhiều hình ảnh gần gũi gắn liền với cuộc đời bà như khăn vấn, chiếc gương, hoa sen, giếng nước hay cổng làng quê. Tất cả hòa quyện trong không gian thanh bình của núi rừng xứ Nghệ, góp phần tái hiện hình ảnh giản dị mà cao đẹp của bà Hoàng Thị Loan cũng như phẩm chất đáng quý của người phụ nữ Việt Nam truyền thống.

Vào tháng 2 vừa qua, UBND tỉnh Nghệ An đã tổ chức lễ khởi công dự án xây dựng Đền thờ bà Hoàng Thị Loan. Công trình được triển khai trên diện tích khoảng 6.000m2, bao gồm khu đền chính cùng nhiều hạng mục phụ trợ phục vụ hoạt động tham quan và dâng hương. Toàn bộ kiến trúc được thiết kế theo phong cách truyền thống, bảo đảm sự hài hòa về quy mô, màu sắc và cảnh quan tự nhiên của khu vực.

Việc xây dựng đền thờ mang ý nghĩa tưởng niệm sâu sắc trong tổng thể Khu di tích Kim Liên, đồng thời thể hiện lòng biết ơn và sự tri ân đối với thân mẫu của Hồ Chí Minh. Đây cũng là mong mỏi từ lâu của nhân dân địa phương cũng như đông đảo đồng bào, du khách trên cả nước mỗi khi về quê Bác.

Bên cạnh giá trị lịch sử và văn hóa, công trình còn góp phần hình thành không gian tâm linh để du khách tham quan, chiêm bái và tìm hiểu thêm về cuộc đời của bà Hoàng Thị Loan trong hành trình đến với Khu di tích Kim Liên.

Bên cạnh khu mộ tại Nghệ An, ở Vân Nội (xã Việt Tiến cũ, tỉnh Hưng Yên) hiện cũng có Nhà tưởng niệm Hoàng Thị Loan nhằm tưởng nhớ công lao sinh thành, dưỡng dục của người mẹ đã góp phần hình thành nhân cách của Hồ Chí Minh. Công trình được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống trên khuôn viên rộng khoảng 3.500m2, tạo nên không gian trang nghiêm nhưng gần gũi với cảnh sắc làng quê Bắc Bộ.

Nhà tưởng niệm mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống với thiết kế hài hòa, mộc mạc. Khánh thành vào năm 2005, đây không chỉ là nơi phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, dâng hương tưởng niệm mà còn trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống có ý nghĩa đối với nhân dân và du khách thập phương.

Mỗi năm, nhiều người từ khắp nơi tìm về để bày tỏ lòng biết ơn, tưởng nhớ người phụ nữ giàu đức hy sinh, người mẹ tần tảo đã âm thầm góp phần nuôi dưỡng nên một vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam.