Người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Việt Nam từng được lấy tên đặt cho một thành phố: Xuất thân thường dân, sung 300 mẫu ruộng vào công điền để chia cho người nghèo

Trước thời điểm sáp nhập vào TP.HCM từ ngày 01/07/2025, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ là một trong những địa phương ven biển nổi tiếng của Việt Nam. Tuy nhiên, nguồn gốc tên gọi “Bà Rịa - Vũng Tàu” lại gắn với một nhân vật lịch sử có thật, ít được biết đến rộng rãi. Nhân vật được nhắc đến là bà Nguyễn Thị Rịa - một phụ nữ bình dân, không thuộc tầng lớp quyền quý nhưng có công lớn trong quá trình khai phá vùng đất phương Nam.

Theo các tư liệu lịch sử, trong đó có “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức, bà Nguyễn Thị Rịa sinh năm 1665 tại Phú Yên xưa. Năm 15 tuổi, bà theo chân các đoàn lưu dân tiến vào phương Nam lập nghiệp dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần. Đây là giai đoạn người Việt từng bước mở rộng lãnh thổ về phía Nam, đối mặt với nhiều khó khăn về điều kiện tự nhiên và môi trường sinh tồn.

Khu vực bà đặt chân đến thuộc vùng Long Điền - Xuyên Mộc ngày nay, khi đó còn hoang sơ, nhiều dịch bệnh và thú dữ. Trong bối cảnh đó, Nguyễn Thị Rịa cùng những người dân đi cùng đã tiến hành khai phá đất đai, hình thành những cộng đồng dân cư đầu tiên. Từ khu vực Đồng Xoài (nay là phường Tam Long, TP.HCM), bà tiếp tục mở rộng phạm vi khai hoang sang các địa bàn Gò Xoài - Phước Liễu, Láng Dài và khu vực ven biển Xuyên Mộc.

Không chỉ tham gia khai khẩn, bà còn tổ chức người dân sửa chữa cầu đường, khắc phục hậu quả thiên tai, góp phần ổn định đời sống tại địa phương. Những hoạt động này hỗ trợ cho quá trình mở rộng và quản lý vùng đất phương Nam do các lực lượng của Nguyễn Hữu Cảnh đảm nhiệm trong cùng thời kỳ.

Dù không xuất thân từ tầng lớp quý tộc, với những đóng góp trong công cuộc khai phá, bà được chúa Nguyễn Phúc Chu phong tước Hàm Nghè và ban họ Nguyễn, từ đó được biết đến với tên gọi Nguyễn Thị Rịa.

Bà sống qua nhiều đời chúa Nguyễn và qua đời năm 1759, hưởng thọ 94 tuổi. Theo nhiều tài liệu ghi nhận, bà không lập gia đình và không có con. Khoảng 300 mẫu ruộng do bà khai khẩn sau đó được đưa vào công điền, phân chia lại cho người nghèo tại địa phương.

Sau khi qua đời, người dân đã lập mộ và tổ chức thờ cúng để tưởng nhớ công lao của bà. Trên bia mộ còn lưu lại dòng chữ “Nguyễn Thị Rịa tiên nương” cùng các câu đối ca ngợi công đức. Khu mộ hiện tọa lạc tại xã Long Điền, TP.HCM, đã nhiều lần được trùng tu và trở thành một di tích gắn với lịch sử khai phá Nam Bộ.

Tên tuổi của Nguyễn Thị Rịa không chỉ tồn tại trong ký ức dân gian mà còn từng được ghi nhận trong hệ thống địa danh hành chính. Năm 1991, khi tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu được thành lập, tên “Bà Rịa” chính thức được sử dụng. Đến năm 2012, Chính phủ ban hành quyết định thành lập thành phố Bà Rịa - trung tâm hành chính, chính trị của tỉnh, tiếp tục khẳng định sự hiện diện của địa danh này trong đời sống hiện đại.

Đây được xem là trường hợp duy nhất tại Việt Nam khi tên một thành phố được đặt theo tên một người phụ nữ có thật trong lịch sử.

Hằng năm, vào ngày 16/06 Âm lịch, người dân địa phương tổ chức lễ giỗ để tưởng nhớ Nguyễn Thị Rịa. Hoạt động này vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa góp phần duy trì ký ức về quá trình khai phá, mở đất của các thế hệ đi trước. Từ một lưu dân rời quê hương đi lập nghiệp, bà Nguyễn Thị Rịa đã góp phần đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của một vùng đất ven biển trù phú.