Nguy cơ Mỹ mở rộng điều tra thương mại với hàng Việt ngày càng lớn, Bộ Công Thương nêu loạt giải pháp ứng phó

Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) vừa công bố báo cáo nghiên cứu tổng quan về thực trạng Việt Nam ứng phó các vụ việc phòng vệ thương mại (PVTM) do Hoa Kỳ khởi xướng, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam tại thị trường này.

Theo đánh giá của cơ quan quản lý, Hoa Kỳ hiện là thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, áp lực cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu cũng khiến nước này thường xuyên sử dụng các công cụ PVTM nhằm bảo vệ ngành sản xuất nội địa, trong đó có điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và chống lẩn tránh thuế.

Việt Nam nằm trong nhóm bị điều tra nhiều nhất

Năm 2024, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có thặng dư thương mại lớn với Hoa Kỳ, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Mexico. Tuy nhiên, Hoa Kỳ cũng là quốc gia khởi xướng nhiều vụ điều tra PVTM nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Tính đến nay, Mỹ đã tiến hành 77 vụ điều tra trong tổng số 297 vụ PVTM nước ngoài áp dụng với Việt Nam.

Theo Cục Phòng vệ thương mại, xu hướng điều tra của Hoa Kỳ đang ngày càng mở rộng cả về số lượng lẫn phạm vi sản phẩm. Các mặt hàng bị điều tra không chỉ là nhóm xuất khẩu chủ lực như gỗ, pin năng lượng mặt trời, thép, nhôm, thủy sản hay lốp xe, mà còn lan sang nhiều sản phẩm có kim ngạch trung bình và nhỏ như túi giấy, mật ong hay đĩa giấy.

Đáng chú ý, số lượng vụ điều tra chống lẩn tránh thuế gia tăng nhanh chóng sau khi Hoa Kỳ sửa đổi quy định liên quan vào tháng 9/2021. Từ thời điểm này đến nay, Hoa Kỳ đã khởi xướng 14 vụ điều tra chống lẩn tránh đối với Việt Nam, chiếm khoảng 35% tổng số vụ điều tra chống lẩn tránh mà hàng hóa Việt Nam từng đối mặt. Phần lớn các vụ việc liên quan tới sản phẩm sử dụng nguyên liệu có xuất xứ từ Trung Quốc.

Ngoài ra, Hoa Kỳ cũng thường xuyên áp dụng điều tra “kép”, tức cùng lúc sử dụng nhiều biện pháp PVTM với một sản phẩm. Ví dụ, lốp xe bị áp đồng thời thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp; pin năng lượng mặt trời chịu thuế tự vệ, thuế chống lẩn tránh và thuế chống trợ cấp; nhôm vừa bị điều tra chống bán phá giá vừa bị áp thuế chống lẩn tránh.

Phạm vi điều tra ngày càng khắt khe

Báo cáo cho biết phạm vi điều tra của Hoa Kỳ hiện không còn giới hạn ở hành vi bán phá giá truyền thống mà đã mở rộng sang nhiều nội dung mới như điều tra trợ cấp xuyên quốc gia, xem xét phạm vi sản phẩm, chống lẩn tránh biện pháp PVTM...

Cơ quan quản lý cũng cho biết quy trình điều tra ngày càng khắt khe hơn khi phía Hoa Kỳ yêu cầu doanh nghiệp và cơ quan quản lý Việt Nam cung cấp khối lượng thông tin lớn hơn, siết chặt thời hạn trả lời bảng câu hỏi và thay đổi nhiều tiền lệ trong xác định xuất xứ hàng hóa.

Đặc biệt, thời gian điều tra kéo dài đang tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp. Chẳng hạn, vụ điều tra chống lẩn tránh đối với gỗ dán cứng từ Việt Nam đã kéo dài hơn 3 năm do liên tục được gia hạn, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc xác định cơ chế miễn trừ đối với các lô hàng xuất khẩu.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là việc Hoa Kỳ chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường. Do đó, trong các vụ điều tra chống bán phá giá, Hoa Kỳ thường sử dụng dữ liệu chi phí từ nước thứ ba làm “quốc gia thay thế” để tính biên độ phá giá, khiến mức thuế bị đẩy lên cao và không phản ánh đúng thực tế sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam.

Bên cạnh đó, việc bị xem là nền kinh tế phi thị trường cho phép Hoa Kỳ áp dụng “thuế suất toàn quốc” đối với các doanh nghiệp không chứng minh được tính độc lập với Chính phủ. Mức thuế này thường rất cao, mang tính chất như một rào cản thương mại kéo dài và gây khó khăn cho quá trình xem xét dỡ bỏ biện pháp áp thuế sau này.

Đề xuất nhiều giải pháp ứng phó

Trước xu hướng siết chặt điều tra PVTM từ Hoa Kỳ, Cục Phòng vệ thương mại cho rằng Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp về chính sách, kỹ thuật và quản lý.

Về chính sách và ngoại giao, cơ quan này đề xuất tiếp tục ưu tiên vận động Hoa Kỳ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường nhằm giảm bất lợi trong các phương pháp tính thuế. Đồng thời, cần rà soát các chương trình ưu đãi thuế, tín dụng ở cả trung ương và địa phương để bảo đảm phù hợp với quy định của WTO và Hoa Kỳ về trợ cấp.

Ở góc độ hỗ trợ doanh nghiệp, Việt Nam cần nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, tích hợp dữ liệu hải quan và dữ liệu thị trường quốc tế để dự báo nguy cơ điều tra chống lẩn tránh hoặc điều tra “chùm”. Cơ quan quản lý cũng đề xuất nghiên cứu thành lập quỹ hỗ trợ pháp lý với sự tham gia của Nhà nước và doanh nghiệp nhằm hỗ trợ thuê tư vấn quốc tế trong các vụ việc lớn.

Ngoài ra, việc phát triển đội ngũ chuyên gia pháp lý nội địa về thương mại quốc tế và tăng cường giám sát gian lận xuất xứ cũng được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm hạn chế nguy cơ bị điều tra trên diện rộng.