Nhà bác học tuổi Bính Ngọ của Việt Nam được đặt tên cho 40 ngôi trường, là Danh nhân văn hóa được UNESCO vinh danh

Không chỉ có Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Đình Chiểu, Việt Nam còn có một danh nhân văn hóa tuổi Ngọ khác là Lê Quý Đôn.

Theo sử liệu, Lê Quý Đôn sinh năm Bính Ngọ 1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng có cha là Tiến sĩ Lê Phú Thứ, từng giữ chức Hình bộ Thượng thư; mẹ là con gái một vị Tiến sĩ từng đảm nhiệm nhiều chức vụ trong triều.

Ngay từ thuở nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, hiếu học và có trí nhớ đặc biệt. Tương truyền, khi mới 2 tuổi ông đã đọc được chữ “hữu”, “vô”; lên 5 tuổi ông đọc được các bài trong Kinh Thi; năm 10 tuổi ông có thể thuộc 80-90 chương sử mỗi ngày và học Kinh Dịch; đến 14 tuổi ông đã đọc hết Ngũ Kinh, Tứ Thư, Sử truyện, Chư tử. Trong một lần Quan Thượng đến thăm nhà, tài ứng đối và bài thơ ông đọc đã khiến vị quan phải thán phục, coi ông là thần đồng.

Năm 14 tuổi, Lê Quý Đôn ra Thăng Long theo học Tiến sĩ Lê Hữu Kiều. Năm 17 tuổi, ông thi Hương đỗ Giải nguyên. Đến năm 27 tuổi, ông đỗ Hội nguyên và đỗ Đình Nguyên Bảng nhãn (khoa thi này không lấy Trạng nguyên).

Bước vào chốn quan trường, Lê Quý Đôn đảm nhiệm nhiều trọng trách: Hàn lâm viện thị giảng (1757), Đốc đồng xứ Kinh Bắc (1764), Thị thư kiêm Tư nghiệp Quốc tử Giám (1767), Tán lý quân vụ (1768), Thị phó đô ngự sử, Công bộ hữu thị lang (1769), Bồi tụng (1773) và đến năm 1784 giữ chức Công bộ Thượng thư. Ông được đánh giá là vị quan thanh liêm, cương trực, có kiến thức uyên bác.

Trong thời gian đi sứ ở Trung Quốc (1760-1762), Lê Quý Đôn có dịp gặp gỡ, trao đổi học thuật với nhiều học giả đương thời, bàn luận về sử học, triết học và nhiều lĩnh vực khác. Ông tiếp cận thêm nhiều nguồn thư tịch, trong đó có cả sách phương Tây về địa lý, ngôn ngữ học, thủy văn học… Học vấn sâu rộng của ông được các học giả nước ngoài khâm phục.

Sinh thời, ông được mệnh danh là “túi khôn của thời đại”, người đời truyền tụng câu: “Thiên hạ vô tri vấn Bảng Đôn”, thể hiện sự kính trọng đối với tri thức và uy tín học thuật của ông.

Lê Quý Đôn để lại khoảng 40 bộ sách, bao quát nhiều lĩnh vực như triết học, sử học, văn học, nông học, thiên văn học…

Ở lĩnh vực văn học có Toàn Việt thi lục, Quế đường thi tập. Về sử học có Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tạp lục, Bắc sử thông lục. Về triết học có Thư kinh diễn nghĩa, Dịch kinh phu thuyết, Xuân thu lược luận, Quân thư khảo biện. Về kinh tế, nông học có bộ Vân đài loại ngữ đồ sộ. Nhiều công trình của ông được coi như những bộ bách khoa thư của thế kỷ XVIII.

Tại kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Hiện nay, cả nước có khoảng 40 ngôi trường mang tên ông, thể hiện sự tri ân của Nhà nước và nhân dân đối với một nhà bác học lớn của dân tộc.

Đến nay, danh nhân tuổi Ngọ Lê Quý Đôn vẫn được nhắc đến như biểu tượng của tinh thần hiếu học, trí tuệ uyên bác và trách nhiệm phụng sự đất nước, một niềm tự hào của văn hóa Việt Nam thế kỷ XVIII.

* Thông tin trong bài được tham khảo từ bài viết "Danh nhân Lê Quý Đôn: "Ngôi sao" sáng trên "bầu trời" văn hóa Việt Nam" - Bảo tàng lịch sử Việt Nam