Nhà máy sản xuất đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu, giá 100.000 USD/bao, tăng tốc giành lại chuỗi cung ứng

Những công nhân đang chất hàng tấn đất hiếm vào bao tại một nhà máy tinh luyện ở miền đông Malaysia, chuẩn bị xuất khẩu, một phần trong nỗ lực toàn cầu nhằm giảm phụ thuộc vào sự thống trị của Trung Quốc đối với lĩnh vực chiến lược này.

Đất hiếm là nguyên liệu cốt lõi trong hàng loạt sản phẩm, từ smartphone, xe điện, tua-bin gió đến tiêm kích, và ngày càng quan trọng với phần cứng phục vụ làn sóng trí tuệ nhân tạo. Sự lo ngại về vị thế gần như độc quyền của Trung Quốc đã thúc đẩy Lynas, tập đoàn khai khoáng lớn của Australia, tăng tốc mở rộng hoạt động tinh luyện tại Malaysia, với mục tiêu nâng thị phần hiện khoảng 10%.

Trong khi đó, Trung Quốc vẫn kiểm soát tới khoảng 90% thị trường toàn cầu, làm dấy lên lo ngại về khả năng “bóp nghẹt” nguồn cung. “Thành công của Trung Quốc đến từ một chiến lược công nghiệp rõ ràng, và phần còn lại của thế giới cần nghiêm túc với điều đó”, CEO Amanda Lacaze nhận định.

Bà cho rằng để thách thức vị thế này cần “kỷ luật, tập trung và kế hoạch dài hạn”, trong chuyến thăm hiếm hoi tới khu tổ hợp hóa chất quy mô lớn của công ty tại Gebeng, gần thành phố biển Kuantan. Đây hiện là nhà máy xử lý đất hiếm đơn lẻ lớn nhất thế giới.

“Pháo đài” tinh luyện lớn nhất thế giới

Tại khu công nghiệp Gebeng, gần thành phố biển Kuantan, nhà máy của Lynas hiện là cơ sở xử lý đất hiếm lớn nhất thế giới. Từ năm 2012, nơi đây tinh luyện kim loại tinh khiết từ quặng khai thác tại Tây Úc thông qua quy trình tách chiết phức tạp.

Hiện nhà máy xử lý 11/17 nguyên tố đất hiếm, và đang lên kế hoạch mở rộng sang nhóm “đất hiếm nặng” như yttrium hay lutetium, các vật liệu dùng trong laser, chẩn đoán hình ảnh và điều trị ung thư.

Từ đây, sản phẩm được đóng bao, vận chuyển đến cảng Port Klang rồi xuất sang Nhật Bản để chế tạo nam châm hiệu suất cao – thành phần cốt lõi trong các ngành điện tử và hàng không vũ trụ.

Phần lớn hàng hóa là NdPr, viết tắt của neodymium-praseodymium, vật liệu chủ chốt cho nam châm, với giá khoảng 100.000 USD mỗi bao. Các oxit đất hiếm nặng khác như dysprosium, terbium hay samarium được bán với quy cách nhỏ hơn, khoảng 25 kg mỗi thùng.

Tầm quan trọng của đất hiếm khiến chúng trở thành “vũ khí” trong cuộc đối đầu giữa Mỹ và Trung Quốc. Bắc Kinh từng tận dụng lợi thế này vào tháng 10 năm ngoái, khi siết xuất khẩu, khiến thị trường chao đảo và chuỗi cung ứng toàn cầu rối loạn, trước khi đạt thỏa thuận tạm đình chiến.

Nguồn cung đất hiếm dự kiến sẽ là chủ đề then chốt tại cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh vào giữa tháng 5.

Tuy nhiên, theo COO Pol Le Roux, vấn đề không nằm ở năng lực sản xuất mà ở khâu “hạ nguồn”, tức khả năng biến nguyên liệu thành sản phẩm hoàn chỉnh, vốn đang tăng trưởng quá chậm. Lynas đang hợp tác với các nhà sản xuất nam châm để thu hẹp khoảng cách này, nhưng chưa có kế hoạch tự mình tham gia sâu vào lĩnh vực chế tạo.

Bài toán môi trường và rủi ro

Quá trình sản xuất đất hiếm đòi hỏi hóa chất mạnh và có thể tạo ra chất thải độc hại. Tại một số khu vực ở Myanmar, Lào và Campuchia, các hoạt động khai thác trái phép đã gây ô nhiễm nguồn nước với arsenic và cadmium.

Tháng trước, chính phủ Malaysia đã gia hạn giấy phép cho Lynas thêm 10 năm, bất chấp những lo ngại từ các tổ chức môi trường như Greenpeace về việc xử lý chất thải phóng xạ.

Theo điều kiện mới, công ty phải chấm dứt các hoạt động tạo ra chất thải phóng xạ trong vòng 5 năm. Lynas cho biết các phụ phẩm hiện tại chủ yếu là thạch cao giàu magie và phosphate sắt, với mức phóng xạ tự nhiên rất thấp, và đang được lưu trữ trong cơ sở xử lý an toàn, không ảnh hưởng môi trường xung quanh.

Canh bạc dài hạn với hydro

Trong dài hạn, Lynas đặt mục tiêu mở rộng sang lĩnh vực xúc tác đất hiếm, đặc biệt trong chuỗi cung ứng hydro. Đây là lĩnh vực mà đất hiếm có thể đóng vai trò chất xúc tác chi phí thấp, chẳng hạn trong quá trình thu hồi hydro khi vận chuyển dưới dạng amoniac.

“Trong 10 năm tới, mảng này có thể trở thành trụ cột quan trọng của công ty”, ông Le Roux cho biết.