Nhật Bản 'xoay trục' toàn cầu, vì sao Việt Nam bất ngờ trở thành điểm đến số 1?

Trong bối cảnh cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang trải qua những biến động sâu sắc, Nhật Bản không chỉ thực hiện những thay đổi nội tại mà còn đang tái định vị lại mạng lưới đối tác chiến lược trên phạm vi toàn thế giới. Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích quan trọng trong chiến lược này khi dòng vốn đầu tư từ xứ sở mặt trời mọc liên tục mở rộng, không chỉ về quy mô mà còn về chất lượng.

Sự dịch chuyển từ các ngành sản xuất truyền thống sang các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và năng lượng chiến lược cho thấy Việt Nam đang được nhìn nhận như một điểm đến vững chắc trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị khu vực ngày càng gay gắt.

Chia sẻ trong talkshow "Nhật Bản chọn Việt Nam - Cơ hội vàng đổi vận công nghệ đã tới?" Chuyên gia kinh tế - TS. Bùi Ngọc Sơn nhận định rằng việc Nhật Bản gia tăng đầu tư với định hướng mới không đơn thuần là tìm kiếm một trung tâm sản xuất thay thế, mà là tìm kiếm một đối tác chiến lược lâu dài.

Theo ông, nước Nhật hiện nay bắt buộc phải nhìn ra bên ngoài để duy trì sức mạnh kinh tế. Trong bối cảnh xung đột Mỹ - Trung căng thẳng, các quốc gia như Nhật Bản và Hàn Quốc đang cảm thấy bị kẹt ở giữa và buộc phải tìm kiếm những điểm đến mới nhằm bảo toàn năng lực sản xuất. TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng Việt Nam chính là một trong những điểm đến lý tưởng đó.

Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng việc các nhà đầu tư tìm đến có trở thành lợi thế lâu dài cho Việt Nam hay không sẽ phụ thuộc nhiều vào năng lực tiếp nhận trong nước. Cơ hội đang rộng mở, và nếu có sự chuẩn bị bài bản như xây dựng chương trình phối hợp rõ ràng, đầu tư vào đào tạo nhân lực và hoàn thiện các cơ chế điều tiết phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể tận dụng tốt dòng vốn lớn này để phát triển bền vững.

Sự chuyển dịch chiến lược của Nhật Bản còn được thúc đẩy bởi những thách thức nội tại nghiêm trọng, đặc biệt là tình trạng già hóa dân số và thiếu hụt nhân lực công nghệ cao. Ông Sơn phân tích rằng đây chính là một mảnh ghép chiến lược để hai nền kinh tế bổ sung cho nhau, khi Việt Nam sở hữu lợi thế về dân số trẻ và lực lượng lao động đang tăng trưởng.

Một trong những ván bài chiến lược nhất của Nhật Bản hiện nay là nỗ lực khôi phục ngành bán dẫn, lĩnh vực mà họ từng đánh mất vị thế dẫn đầu vào thập niên 1990.

Với cam kết chi khoảng 60 đến 65 tỷ đô la từ ngân sách nhà nước và hỗ trợ tư nhân, Nhật Bản đang dốc toàn lực để xây dựng lại hệ sinh thái chip nội địa. TS.Bùi Ngọc Sơn nhấn mạnh rằng đây là quyết định sống còn, bởi trong kỷ nguyên số, cường quốc phải là quốc gia nắm giữ công nghệ bán dẫn.

Dù Nhật Bản không còn dẫn đầu về sản xuất chip tiên tiến, nhưng họ vẫn kiểm soát những mắt xích "quyền lực ngầm" không thể thay thế như tấm wafer và thiết bị sản xuất tinh vi. Việc Nhật Bản mời gọi các tập đoàn như TSMC về đặt nhà máy và hỗ trợ liên doanh Rapidus sản xuất chip 2nm vào năm 2027 là một bước đi vô cùng táo bạo.

TS.Bùi Ngọc Sơn đánh giá dù mục tiêu tăng gấp ba doanh số ngành bán dẫn vào năm 2030 là một thách thức rất lớn, nhưng sự hợp tác giữa năng lực tinh luyện vật liệu của Nhật Bản và công nghệ của các đối tác quốc tế sẽ tạo ra sức mạnh cộng hưởng to lớn.

Về lĩnh vực AI, Nhật Bản đang có một sự thay đổi tư duy mang tính bước ngoặt, từ một quốc gia thận trọng sang một quốc gia sẵn sàng "xuống tiền" và "xuống trận". Tokyo đã tung ra các gói đầu tư hàng chục tỷ đô la, coi AI là một phần của an ninh kinh tế và quyền lực quốc gia.

Ông Sơn chỉ ra rằng mặc dù con số 19-20 tỷ USD cho AI của Nhật Bản vẫn còn khiêm tốn so với quy mô của Mỹ, nhưng hướng đi của họ rất rõ ràng: không đối đầu trực diện với Mỹ hay Trung Quốc ở mảng AI tiêu dùng, mà tập trung vào AI công nghiệp, robot và sản xuất thông minh.

Ông cho rằng, chiến lược này giúp Nhật Bản tận dụng thế mạnh truyền thống về phần cứng và sự tinh xảo để tạo ra một lãnh địa riêng mà bất kỳ quốc gia nào muốn phát triển công nghệ cao cũng đều phải tìm đến mua phụ tùng hoặc giải pháp của họ.

Để xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo bền vững, TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm từ Nhật Bản, đồng thời rút ra bài học để hoàn thiện mô hình của mình. Ông chỉ ra rằng một hệ sinh thái chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các thành phần được kết nối chặt chẽ, hạn chế xung đột lợi ích và cùng hướng đến mục tiêu chung, qua đó duy trì năng lực cạnh tranh dài hạn.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Chính phủ được nhấn mạnh như một “bệ đỡ” quan trọng: tạo môi trường cởi mở cho nghiên cứu, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và thúc đẩy gắn kết giữa khoa học với thị trường, sản xuất. Khi các nghiên cứu được định hướng rõ ràng và có lộ trình ứng dụng cụ thể, giá trị mang lại sẽ không chỉ dừng ở học thuật mà còn chuyển hóa thành động lực phát triển kinh tế.

Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, một chương trình quốc gia với tầm nhìn 5-10 năm, mục tiêu rõ ràng và sự tham gia của khu vực tư nhân sẽ là chìa khóa. Trọng tâm là từng bước giúp doanh nghiệp Việt làm chủ công nghệ lõi trong chuỗi giá trị toàn cầu, từ đó tạo nền tảng vững chắc để Việt Nam vươn lên trở thành một trung tâm công nghệ mới trong khu vực.

Cuộc đua công nghệ hiện nay thuộc về những quốc gia có tầm nhìn dài hạn. Nhật Bản đang tăng tốc để nắm giữ những phần cốt lõi trong chuỗi giá trị toàn cầu, trong khi Việt Nam đứng trước cơ hội lớn khi trở thành đối tác ưu tiên trong quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Đây chính là thời điểm quan trọng để Việt Nam tái định vị vị thế trên bản đồ công nghệ - và kết quả sẽ phụ thuộc vào quyết tâm cải cách thể chế, đổi mới giáo dục và khả năng làm chủ công nghệ của chính doanh nghiệp Việt.