Nợ 'ngập đầu' lên tới 250% GDP, vì sao Nhật Bản không rơi vào khủng hoảng?

Vì sao Nhật Bản nợ công hơn 250% GDP vẫn không khủng hoảng?

Theo số liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Nhật Bản hiện là quốc gia có mức nợ công cao nhất trong các nền kinh tế phát triển, vượt ngưỡng 250% GDP, tức là gần gấp đôi mức nợ của Mỹ.

Với những con số này, Nhật Bản có thể bị xem là nền kinh tế rủi ro nhất thế giới, nhưng thực tế trong suốt nhiều thập kỷ, quốc gia này vẫn duy trì được sự ổn định đáng kinh ngạc, lãi suất trái phiếu chính phủ luôn ở mức thấp và thị trường tài chính không hề rơi vào khủng hoảng.

Lý giải về hiện tượng này trong talkshow "Nợ công Nhật Bản trên GDP cao gấp đôi Mỹ mà vẫn không 'toang' – Bí mật nằm ở đâu?", Chuyên gia kinh tế - TS.Bùi Ngọc Sơn cho rằng yếu tố then chốt nằm ở cấu trúc nợ và niềm tin của thị trường. Một phần lớn nợ của Nhật Bản được nắm giữ trong nước bởi các ngân hàng, quỹ hưu trí và đặc biệt là Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) thông qua các chương trình nới lỏng định lượng kéo dài.

Việc vay nợ nội địa giúp Chính phủ Nhật Bản dễ dàng đàm phán với các chủ nợ trong nước hơn so với các chủ nợ quốc tế, đồng thời giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào dòng vốn nước ngoài vốn thường biến động mạnh.

TS.Bùi Ngọc Sơn nhấn mạnh rằng, bên cạnh cấu trúc nợ nội địa, niềm tin vào nền thể chế và năng lực công nghệ mới là "lá chắn" thực sự của Nhật Bản. Ông phân tích rằng Nhật Bản sở hữu một nền kinh tế minh bạch, đồng tiền có khả năng chuyển đổi quốc tế cao và một ngân hàng trung ương có tính độc lập chính trị rất lớn.

Quan trọng hơn cả, thế giới tin tưởng Nhật Bản vì đây là quốc gia sở hữu trình độ công nghệ cao, có khả năng tạo ra những sản phẩm mà thị trường toàn cầu luôn cần, từ đó đảm bảo khả năng kiếm tiền để chi trả các khoản nợ.

Dù phải đối mặt với áp lực dân số già và sự cạnh tranh ngày càng lớn từ Trung Quốc, Nhật Bản vẫn được xem là một “chỗ dựa” ổn định của kinh tế toàn cầu. Theo ông Sơn, điểm đáng chú ý là sự ổn định này không đến từ tăng trưởng bứt phá, mà từ khả năng duy trì cân bằng trong thời gian dài, dù nền kinh tế vẫn tồn tại những hạn chế như tăng trưởng chậm hay cải cách doanh nghiệp chưa đồng đều.

Bài học về "sức khỏe" tài chính toàn cầu: Việt Nam cần chuẩn bị gì?

Sự ổn định của Nhật Bản trở nên tương phản rõ rệt khi đặt cạnh cuộc khủng hoảng nợ công tại Châu Âu giai đoạn 2010-2012. Những quốc gia như Hy Lạp, dù mức nợ trước khủng hoảng chỉ khoảng 120% GDP - thấp hơn nhiều so với Nhật Bản hiện nay - nhưng vẫn rơi vào kịch bản vỡ nợ thảm khốc.

TS. Bùi Ngọc Sơn chỉ ra sai lầm của Hy Lạp nằm ở việc quản trị kém, chi tiêu cho những mục đích không tạo ra của cải như các công trình Olympic xa hoa hay bộ máy truyền hình công đồ sộ, trong khi lại để xảy ra tình trạng trốn thuế nghiêm trọng.

Điểm yếu của các quốc gia này là việc sử dụng đồng Euro khiến họ mất đi quyền kiểm soát chính sách tiền tệ riêng, không thể tự điều chỉnh tỷ giá hay can thiệp mạnh mẽ vào thị trường trái phiếu như cách Mỹ hay Nhật Bản đã làm. Điều này cho thấy quy mô nợ không phải là yếu tố duy nhất quyết định rủi ro, mà chính là khả năng sinh lời của nền kinh tế và quyền tự chủ tài khóa.

Khi so sánh với mô hình của Trung Quốc, TS.Bùi Ngọc Sơn bày tỏ sự lo ngại về tính bền vững. Mặc dù Trung Quốc cũng có khả năng kiểm soát nội bộ và chính sách tiền tệ tương tự Nhật Bản, nhưng thể chế của quốc gia này lại mang nặng tính hành chính thay vì tuân thủ các kỷ luật thị trường thuần túy.

Theo ông, hệ thống của Trung Quốc có xu hướng che đậy các rủi ro, duy trì những doanh nghiệp nhà nước kém hiệu quả thay vì để chúng phá sản theo quy luật đào thải. Ông cho rằng nếu Trung Quốc muốn áp dụng mô hình nợ cao của Nhật Bản, họ có thể phải trả giá bằng mức tăng trưởng thậm chí còn tồi tệ hơn do thiếu hụt niềm tin nội địa vào một hệ thống thiếu minh bạch.

Hiện nay, Trung Quốc đang nỗ lực cấu trúc lại nền kinh tế bằng cách tập trung vào "lực lượng sản xuất mới" như năng lượng sạch và robot để giải quyết khoản nợ khổng lồ.

Đối với trường hợp của Mỹ, TS.Bùi Ngọc Sơn tin rằng nợ công kỷ lục (hơn 34.000 tỷ USD) hiện tại vẫn chưa phải là một "quả bom nổ chậm" quá đáng sợ vì Mỹ sở hữu thị trường tài chính sâu rộng và đồng USD giữ vai trò trung tâm toàn cầu.

Niềm tin vào trái phiếu Mỹ dựa trên nền tảng công nghệ dẫn đầu thế giới như AI và robotic. Ông nhận định rằng nợ bao nhiêu không quan trọng, vấn đề là vay nợ để làm gì. Nếu dòng tiền được đổ vào các công nghệ đột phá để tạo ra năng suất và của cải mới trong tương lai, nợ nần sẽ không phải là gánh nặng. Ngược lại, nếu một quốc gia tiêu tiền vào các tài sản không sinh lời như bất động sản thì nền kinh tế đó chắc chắn sẽ gặp nguy hiểm.

Trong bối cảnh tài chính toàn cầu còn nhiều biến động, với mặt bằng lãi suất duy trì ở mức cao và những yếu tố địa chính trị khó lường, kinh tế Việt Nam vẫn chịu những tác động nhất định. TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng, khi đồng USD tăng giá, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có thể phải cân nhắc điều chỉnh lãi suất nhằm kiểm soát lạm phát, qua đó tạo ra áp lực nhất định đối với hoạt động sản xuất trong nước.