NSƯT 'hát hay nhất nhì' xứ Kinh Bắc, cả đời chỉ đóng duy nhất 1 phim nhưng trở thành huyền thoại điện ảnh, là bố ruột của NSND Tự Long

Gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật hát Quan họ xứ Kinh Bắc

NSƯT Vũ Tự Lẫm (nghệ danh Hai Lẫm) là nghệ sĩ hát Quan họ tiêu biểu của vùng Kinh Bắc. Ông được xem là một trong những người đặt nền móng cho Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh (nay là Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh) và từng giữ chức Trưởng đoàn trong giai đoạn đầu thành lập.

Năm 1968, khi Đoàn văn công Hà Bắc tổ chức tuyển diễn viên, được sự động viên của các bậc cao niên trong dòng họ, Vũ Tự Lẫm đăng ký tham gia. Với năng khiếu ca hát và khả năng đàn hát, ông trúng tuyển ngay từ vòng đầu. Lứa nghệ sĩ khi đó gồm 7 người, đều trong độ tuổi từ 18 đến 20.

Năm 1969, tỉnh Hà Bắc thành lập Đoàn Dân ca Quan họ. Vũ Tự Lẫm thuộc nhóm thanh niên đầu tiên được lựa chọn về đoàn, bắt đầu quá trình học hát Quan họ tại các làng Quan họ cổ. Trong thời gian này, các diễn viên trẻ sinh hoạt cùng nghệ nhân. Ban ngày cùng tham gia lao động sản xuất như nhổ mạ, cày bừa, hái dâu; đến tối, các nghệ nhân mới truyền dạy làn điệu Quan họ. Giai đoạn đầu, thế hệ của ông được nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi trực tiếp truyền dạy hơn 100 câu Quan họ cổ.

Sau đó, Đoàn Dân ca Quan họ chia thành các đội, tỏa về 49 làng Quan họ để sưu tầm làn điệu cổ, học hát và tìm hiểu sinh hoạt Quan họ truyền thống. Khi đoàn phát triển với khoảng 60 người, gồm đội nam, đội nữ và đội nhạc, NSƯT Vũ Tự Lẫm được giao làm Đội trưởng Đội diễn viên nam. Ông cùng nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi đi nhiều địa phương trong tỉnh tuyển chọn, đào tạo lực lượng kế cận.

Trong thời gian là diễn viên của đoàn, NSƯT Vũ Tự Lẫm cùng vợ là NSƯT Minh Phức đi biểu diễn tại nhiều địa phương trong tỉnh Hà Bắc cũ để phục vụ nhân dân và bộ đội. Những năm đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, 2 vợ chồng ông cùng các nghệ sĩ trong đoàn có mặt tại nhiều khu vực dọc sông Cầu, sông Như Nguyệt (Bắc Ninh, Bắc Giang cũ), tham gia khắc phục hậu quả chiến tranh và tổ chức biểu diễn văn nghệ phục vụ đời sống tinh thần của người dân.

Nhằm lan tỏa giá trị của Quan họ truyền thống, NSƯT Vũ Tự Lẫm cùng các nghệ sĩ trong đoàn đến nhiều làng Quan họ cổ như Viêm Xá, Đào Xá, Thị Cầu, Yên Mẫn, Thị Chung, Y Na… để sưu tầm, tổ chức các canh hát truyền thống và học hỏi các bậc cao niên. Có những canh hát kéo dài 2-3 đêm mới kết thúc. Trong giai đoạn 1980-1983, ông cùng đoàn đi biểu diễn tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước, từng vinh dự biểu diễn phục vụ Chính phủ và Quốc hội.

Hơn 30 năm gắn bó với Đoàn Quan họ Bắc Ninh, vợ chồng NSƯT Vũ Tự Lẫm - Minh Phức giành nhiều huy chương, bằng khen tại các hội diễn. Các kỷ vật nghề nghiệp được gia đình lưu giữ cẩn thận. Do những thay đổi về cơ chế hoạt động nghệ thuật, NSƯT Vũ Tự Lẫm xin nghỉ hưu sớm.

Chỉ đóng một bộ phim, NSƯT Vũ Tự Lẫm để lại vai diễn kinh điển của điện ảnh Việt

Bên cạnh hoạt động sân khấu, NSƯT Vũ Tự Lẫm còn tham gia điện ảnh và ghi dấu ấn với vai Chi trong bộ phim “Đến hẹn lại lên” (1974) của đạo diễn Trần Vũ. Phim lấy bối cảnh làng Quan họ Bắc Ninh trước năm 1945. Nhân vật trung tâm của phim là Chi và Nết - một liền chị Quan họ (do NSND Như Quỳnh thủ vai).

Phim mở đầu bằng cảnh 2 nhân vật chính của phim gặp nhau tại trên "tuyến lửa" Trường Sơn trong kháng chiến chống Mỹ. Từ điểm xuất phát này, mạch phim dẫn dắt người xem trở về quá khứ, tái hiện những mùa giao duyên Quan họ tại làng quê Kinh Bắc trước đó khoảng 20 năm.

Trong một ngày hội Lim, Nết và Chi gặp nhau khi cùng theo các liền anh, liền chị đi trẩy hội. Giữa 2 người nảy sinh tình cảm nhưng do hoàn cảnh nghèo khó, họ không thể nên duyên. Chi trao cho Nết chiếc xà tích - kỷ vật gia truyền của mẹ, như một vật đính ước.

Biến cố xảy ra khi Bình - con trai một gia đình giàu có trong vùng, tìm cách chiếm đoạt Nết. Bình cùng chị gái là Tư Nhung dựng chuyện vu khống Chi làm cộng sản, khiến anh bị bắt giải đi nơi khác. Đồng thời, Tư Nhung lợi dụng sự cả tin của cậu ruột Nết để ép Nết kết hôn với Bình. Ngày Nết về nhà chồng cũng là ngày mẹ cô qua đời.

Sau những biến cố liên tiếp, Nết tham gia cách mạng, cùng nhân dân đứng lên giành chính quyền, lật đổ gia đình Bình. Phim khép lại bằng cuộc đoàn tụ của Nết và Chi.

Trong bộ phim “Đến hẹn lại lên”, cảnh nắm tay duy nhất giữa 2 nhân vật được xây dựng trên nền tảng quan niệm “nam nữ thụ thụ bất thân” phổ biến trong xã hội đương thời. Chính sự tiết chế này đã tạo nên một khoảnh khắc điện ảnh giàu tính biểu đạt, được xem là cảnh phim mang dấu ấn đặc biệt của tác phẩm. “Đến hẹn lại lên” giành Giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 3 năm 1975 và Giải thưởng chính tại Liên hoan phim Quốc tế Karlovy Vary năm 1976.

Thời điểm tham gia bộ phim, NSƯT Vũ Tự Lẫm mới 22 tuổi, được lựa chọn vào vai Chi khi đang ở giai đoạn hoạt động sôi nổi của Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc. Khi đó, ông vừa đi biểu diễn cùng đoàn, vừa tham gia đóng phim cho Hãng Phim truyện Việt Nam. Mỗi ngày làm việc trên trường quay, ông được bồi dưỡng 1 đồng, trong bối cảnh giá một bát phở lúc bấy giờ là 6 hào.

Chia sẻ trong chương trình “Cine 7 – Ký ức phim Việt”, NSƯT Vũ Tự Lẫm cho biết, do lịch biểu diễn dày đặc, ông ít có thời gian tiếp xúc với bạn diễn Như Quỳnh. Ông chỉ có mặt tại đoàn làm phim khi đạo diễn yêu cầu, song nhờ hiểu rõ nhân vật, ông đã thể hiện vai diễn với cảm xúc tự nhiên, phù hợp với mạch phim.

Sau khi bộ phim ra mắt, hình ảnh nhân vật Chi để lại dấu ấn sâu đậm với công chúng. Trong một thời gian dài, NSƯT Vũ Tự Lẫm được nhiều khán giả gọi bằng cái tên thân quen “anh Hai Chi”.

Sau thành công của “Đến hẹn lại lên”, NSƯT Vũ Tự Lẫm trở lại với con đường nghệ thuật gắn bó lâu dài là dân ca Quan họ. Ông tiếp tục hoạt động biểu diễn, truyền dạy và cống hiến cho nghệ thuật truyền thống tại Bắc Ninh.

Là bố ruột của nam NSND nổi tiếng cả nước, từng nghiêm khắc cầm thanh tre đánh con từ gáy xuống chân

Ít người biết rằng NSƯT Vũ Tự Lẫm chính là bố ruột của NSND Tự Long. Trong chương trình “Ký ức vui vẻ mùa 4”, NSND Tự Long lần hiếm hoi chia sẻ sâu hơn về những câu chuyện, kỷ niệm gắn với người cha của mình.

Tại chương trình, NSND Tự Long cho biết dù bản thân đã là cha của 3 người con, việc bày tỏ tình cảm bằng lời nói với bố vẫn là điều không dễ dàng.

NSND Tự Long từng nhiều lần chia sẻ về tuổi thơ lớn lên trong gia đình nghệ thuật. Do đặc thù công việc biểu diễn của bố mẹ, anh không có nhiều thời gian sống cùng gia đình.

“Bố mẹ tôi đi theo nghệ thuật nên từ khi sinh ra, tôi đã nằm gầm sân khấu để đợi bố mẹ lên diễn. Khi tôi 9 tháng tuổi, bố mẹ gửi tôi về ở với bà. Từ đó đến năm 15 tuổi, tôi chỉ sống cùng bà để bố mẹ đi hoạt động nghệ thuật”, NSND Tự Long cho biết.

Dù ít được gần gũi bố, NSND Tự Long khẳng định luôn dành cho NSƯT Vũ Tự Lẫm sự kính trọng và tình cảm sâu sắc. Anh thừa nhận chưa từng một lần nói trực tiếp câu “con yêu bố”, song luôn tự hào về cha mình và những đóng góp của ông cho nghệ thuật Quan họ.

Những kỷ niệm thời thơ ấu với bố luôn in đậm trong tâm trí Tự Long. Anh từng chia sẻ một ký ức khó quên về lần bị bố phạt khi còn nhỏ. Theo lời kể, trong một lần mắc lỗi, NSƯT Vũ Tự Lẫm cầm một thanh tre lớn để đánh. Sợ bị phạt đau, cậu bé Tự Long khi ấy bỏ chạy quanh khu tập thể.

“Bố tôi đuổi theo, tôi chạy liền 3 vòng mà bố vẫn không đuổi kịp. Mọi người xung quanh còn trêu: ‘Sao bố con nhà này cứ đuổi nhau quanh khu thế? Thằng kia, bố mày có đuổi được đâu mà chạy’. Lúc đó, vì quá sợ bị đánh, tôi chỉ nghĩ đến việc chạy trốn, không nhận ra rằng càng chạy, bố càng mệt. Đến vòng thứ 3, tôi dừng lại và chấp nhận hình phạt. Đó là trận đòn roi nhớ đời. Bố trút cơn giận vào trận đòn ấy, tôi bị đánh từ gáy xuống chân, không chỗ nào là không phồng”, NSND Tự Long kể.

Không chỉ nghiêm khắc trong dạy dỗ, NSƯT Vũ Tự Lẫm còn kiên quyết không muốn con trai theo con đường nghệ thuật như vợ chồng ông. Tuy nhiên, trái với mong muốn của bố mẹ, NSND Tự Long lại sớm bộc lộ niềm đam mê với nghệ thuật chèo. Anh chia sẻ: “Sinh ra trong gia đình quan họ nhưng tôi lại mê chèo. Bố mẹ không muốn tôi theo nghệ thuật vì cho rằng đây là nghề ‘vắt chanh bỏ vỏ’. Khuyên răn không được, có lần tôi vẫn bị bố mẹ đánh vì mải mê ca hát”.

Theo NSND Tự Long, chính sự nghiêm khắc đi cùng tình yêu thương của bố đã góp phần hình thành nên con người và sự nghiệp của anh hôm nay.

Năm 2016, NSƯT Vũ Tự Lẫm được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú, cùng đợt con trai Tự Long được phong danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân.

Vợ của ông - NSƯT Minh Phức (tên thật Nguyễn Thị Phức), được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 2024 trong đợt xét tặng lần thứ 10. Bà sinh ra trong gia đình có nhiều thế hệ hoạt động nghệ thuật; cha bà là nghệ sĩ trống của Nhà hát Chèo Việt Nam, các anh chị em trong gia đình đều theo học tại Đại học Sân khấu - Điện ảnh. NSND Tự Long từng chia sẻ mẹ mình là người hát quan họ rất hay, khả năng ca hát của mình “chỉ bằng một phần nghìn” so với mẹ.

Hiện gia đình NSƯT Vũ Tự Lẫm sinh sống tại Bắc Ninh, ngôi nhà nằm ngay cạnh Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh.