Nước Mỹ gánh núi nợ lớn hơn cả GDP, Quốc hội vẫn 'bình chân như vại'

Tuần trước, Chính phủ Mỹ nhận được tín hiệu cho thấy nước này có thể đã chạm tới 1 cột mốc tài khóa đáng lo ngại: quy mô nợ công đã vượt tổng sản lượng kinh tế quốc gia.

Theo các ước tính ban đầu, đây là tình trạng mất cân đối hiếm gặp, từng chỉ xuất hiện trong giai đoạn ngắn của đại dịch COVID-19 và sau Thế chiến II. Tuy nhiên, diễn biến này gần như không gây ra phản ứng đáng kể tại Washington, nơi rất ít nhà hoạch định chính sách công khai thừa nhận cảnh báo mới về sức khỏe tài khóa yếu kém của chính phủ.

Theo The New York Times, nguyên nhân cốt lõi đã được ghi nhận: chênh lệch kéo dài giữa chi tiêu liên bang và nguồn thu thuế. Vấn đề càng phức tạp hơn khi dân số già hóa nhanh, làm chi phí chính phủ gia tăng trên nhiều lĩnh vực.

Đối với các nhà kinh tế, rủi ro lớn là Mỹ đang tiến gần hơn tới 1 cuộc khủng hoảng tài khóa, khi nợ quá lớn khiến chính phủ ngày càng khó chi trả lãi vay. Tuy nhiên, những cảnh báo này từ lâu đã không được Washington chú ý đúng mức, khiến áp lực lên bảng cân đối tài chính ngày càng nặng nề. Chương trình nghị sự của Tổng thống Donald Trump được cho là có thể làm tình hình nghiêm trọng hơn.

Dù Đảng Cộng hòa kiểm soát Quốc hội, họ gần như không cắt giảm được đáng kể chi tiêu trong năm qua. Những khoản tiết kiệm ít ỏi đạt được lại được dùng để bù đắp 1 phần nhỏ chi phí cho các đợt cắt giảm thuế của ông Trump, vốn vẫn được dự báo sẽ làm tăng thêm hơn 3 nghìn tỷ USD vào nợ công trong những năm tới.

Những rủi ro này chưa phản ánh đầy đủ trong tổng nợ liên bang do công chúng nắm giữ, vốn đạt khoảng 31,26 nghìn tỷ USD vào tháng 3, theo dữ liệu liên bang. Trong khi đó, GDP danh nghĩa của Mỹ đạt 31,21 nghìn tỷ USD trong 12 tháng kết thúc vào tháng 3, theo dữ liệu được Ủy ban vì một Ngân sách Liên bang Có trách nhiệm phân tích. Như vậy, tỷ lệ nợ/GDP - thước đo quan trọng về sức khỏe tài khóa - đã vượt nhẹ mức 100%. Lần gần nhất điều này xảy ra là trong năm 2020, khi đại dịch làm suy yếu nền kinh tế và chính phủ phải chi hàng nghìn tỷ USD cho các gói cứu trợ.

Marc Goldwein, Phó Chủ tịch cấp cao của ủy ban, cho rằng cột mốc này cho thấy rõ rủi ro tài khóa mà Mỹ đang đối mặt. Nếu nợ tiếp tục tăng nhanh hơn nền kinh tế, chính phủ sẽ phải vay với chi phí cao hơn, do nhà đầu tư đòi hỏi lợi suất trái phiếu lớn hơn. Theo ông, khi điều đó xảy ra, Mỹ có thể rơi vào “vòng xoáy nợ”, và cách duy nhất để chặn lại là 1 cú sốc lớn đối với hệ thống.

Dù vậy, phản ứng tại Quốc hội khá im ắng, bất chấp nhiều năm Đảng Cộng hòa nhấn mạnh nhu cầu kỷ luật tài khóa. Hạ nghị sĩ Jodey Arrington, Chủ tịch Ủy ban Ngân sách Hạ viện, gọi mức nợ mới là “đèn đỏ cảnh báo” đối với nền kinh tế, nhưng cũng thừa nhận cả 2 đảng đều có trách nhiệm vì đã “mộng du đi đến mép vực”.

Chính quyền Trump cũng không trực tiếp bình luận về việc nợ công vượt quy mô nền kinh tế. Kush Desai, người phát ngôn Nhà Trắng, thay vào đó cho rằng tình hình tài khóa đã cải thiện dưới thời ông Trump, viện dẫn nỗ lực cắt giảm “lãng phí, gian lận và lạm dụng” trong chi tiêu liên bang.

Tuy nhiên, các nhà kinh tế không cho rằng Mỹ đang đối mặt với thảm họa cận kề. Về lý thuyết, áp lực tài khóa có thể dịu đi nếu tăng trưởng kinh tế tăng tốc và chi tiêu chậm lại, như kỳ vọng của chính quyền Trump. Trong 3 tháng đầu năm, kinh tế Mỹ tăng trưởng với tốc độ thường niên khoảng 2%. Các cố vấn của ông Trump cho rằng tăng trưởng có thể mạnh hơn nhờ chương trình nghị sự của tổng thống và các xu hướng như trí tuệ nhân tạo, dù cuộc chiến với Iran đã khiến một số chuyên gia thận trọng hơn.

Thâm hụt ngân sách liên bang - khoảng cách giữa chi tiêu chính phủ và nguồn thu - đã giảm trong 6 tháng đầu năm tài khóa hiện tại. Tuy nhiên, chính quyền Trump ước tính thâm hụt cả năm vẫn có thể đạt khoảng 2 nghìn tỷ USD vào cuối năm tài khóa 2026, tức có thể tăng so với năm trước. Áp lực còn đến từ việc chính phủ bắt đầu hoàn trả hàng tỷ USD thu được từ các mức thuế quan toàn cầu từng được ông Trump ca ngợi nhưng nay bị xác định là bất hợp pháp, trong khi chi phí cho cuộc chiến Iran có thể tiếp tục gia tăng.

Tác động tới thị trường trái phiếu và chi phí vay

Dữ liệu hiện tại vẫn có thể được điều chỉnh trong những tháng tới. Tuy nhiên, các chuyên gia ngân sách cho rằng tốc độ tăng nợ công Mỹ đang gửi tín hiệu đáng lo ngại tới kinh tế toàn cầu. Trước diễn biến này, 3 tổ chức xếp hạng tín nhiệm lớn đều đã hạ bậc tín nhiệm của Mỹ, viện dẫn các ràng buộc tài khóa ngày càng nghiêm trọng và kéo dài chưa được giải quyết.

Nợ không được kiểm soát cũng có thể khiến nhà đầu tư yêu cầu lợi suất cao hơn đối với trái phiếu chính phủ, làm chi phí vay của Washington tăng lên. Lợi suất trái phiếu Mỹ đã nhiều lần tăng dưới thời ông Trump, gần đây nhất do tác động từ cuộc chiến Iran, có lúc đưa lợi suất trái phiếu kỳ hạn 30 năm lên khoảng 5%. Chi phí này có thể lan tỏa ra toàn nền kinh tế, khiến người tiêu dùng và doanh nghiệp vay vốn đắt hơn.

Trong báo cáo tháng 2, Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ dự báo nợ chính phủ sẽ tăng nhanh hơn nền kinh tế trong năm nay và tiếp tục xấu đi. Cơ quan này ước tính nợ liên bang do công chúng nắm giữ có thể lên tới 120% GDP vào cuối năm 2036. Nếu điều đó xảy ra, rủi ro khủng hoảng tài khóa sẽ tăng, làm suy giảm niềm tin vào đồng USD và hạn chế khả năng của chính phủ trong việc ứng phó với khủng hoảng, thúc đẩy kinh tế hoặc củng cố quốc phòng.

Một số nước như Nhật Bản, Hy Lạp và Italy cũng có nợ vượt sản lượng kinh tế hằng năm. Tuy nhiên, các nền kinh tế này không lớn như Mỹ, và đồng tiền của họ không giữ vai trò trung tâm như USD trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Dù cảnh báo ngày càng rõ, cả Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa vẫn né tránh xử lý các áp lực tài khóa lớn nhất, bao gồm tương lai tài chính của Medicare và An sinh Xã hội. Trong khi đó, Đảng Cộng hòa dưới thời ông Trump tiếp tục làm tăng nợ, chủ yếu thông qua gói cắt giảm thuế năm ngoái. William McBride, kinh tế trưởng của Tax Foundation, cho rằng các khoản cắt giảm này có thể đã “đẩy nhanh điều không thể tránh khỏi”, khiến các mức nợ nguy hiểm xuất hiện sớm hơn vài năm.

Vấn đề có thể nghiêm trọng hơn nếu ông Trump thúc đẩy kế hoạch tăng mạnh chi tiêu quân sự, với mục tiêu nâng ngân sách quốc phòng lên gần 1,5 nghìn tỷ USD từ năm tài khóa tới. Nếu khoản tăng chi cho Lầu Năm Góc trở thành hạng mục thường xuyên mà không có nguồn tài trợ tương ứng, ông McBride cảnh báo nợ công sẽ trầm trọng hơn đáng kể. Khi đó, như ông nói, “thị trường trái phiếu Kho bạc chắc chắn sẽ chú ý”.