Ông Công ông Táo là ai, tại sao Táo quân có ‘2 ông và 1 bà’?

Cứ đến ngày 23 tháng Chạp hằng năm, mỗi gia đình Việt lại thực hiện nghi lễ cúng ông Công ông Táo. Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm các vị Táo quân - những thần linh trông coi gian bếp của từng gia đình, rời trần gian để lên thiên đình, báo cáo với Ngọc Hoàng về những việc đã diễn ra trong năm.

Nghi lễ này đã trở thành một tập quán quen thuộc trong đời sống văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ ông Công ông Táo là ai, vì sao lại có 3 vị thần với hình thức “1 bà 2 ông”, cũng như nguồn gốc của ngày 23 tháng Chạp trong chuỗi nghi lễ cuối năm của người Việt.

Vì sao Táo quân có 2 ông và 1 bà?

Trong đời sống tâm linh dân gian, ông Công ông Táo là cách gọi phổ biến để chỉ 3 vị thần gắn liền với không gian cư trú của con người. 3 vị này thường được hiểu tương ứng với thần Đất, thần Nhà và thần Bếp. Dưới sự giao thoa văn hóa, hình tượng Táo quân của Việt Nam có nhiều điểm tương đồng với bộ 3 Thổ Công, Thổ Địa và Thổ Kỳ trong Lão giáo Trung Quốc. Tuy nhiên, khi đi vào đời sống người Việt, hình tượng này đã được bản địa hóa, gắn với những câu chuyện phản ánh quan niệm đạo lý và nhân sinh.

Điểm khiến nhiều người băn khoăn là Táo quân không phải một vị thần đơn lẻ mà gồm 3 nhân vật, trong đó có 1 người nữ và 2 người nam. Để lý giải điều này, kho tàng truyện cổ tích và thần thoại Việt Nam đã lưu truyền nhiều dị bản khác nhau về sự tích Táo quân.

Một trong những câu chuyện phổ biến được ghi lại trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi là truyện “Sự tích ông đầu rau”. Theo đó, thuở xưa có một đôi vợ chồng trẻ sinh sống bằng nghề làm thuê. Cuộc sống nghèo khó nhưng hai người gắn bó với nhau.

Khi nạn đói xảy ra, họ không còn ai thuê mướn, phải lang thang mò cua bắt ốc, đào củ hái rau để cầm cự qua ngày nhưng vẫn thiếu ăn. Người chồng quyết định rời quê đi xa kiếm kế sinh nhai, dặn vợ rằng nếu sau 3 năm không trở về thì coi như đã chết nơi xứ người, vợ có thể tái giá.

Người vợ ở lại, nhờ được một gia đình khá giả nhận làm thuê nên thoát khỏi nạn đói. 3 năm trôi qua, chồng vẫn biệt vô âm tín. Chủ nhà lúc này đã góa vợ, ngỏ ý muốn kết duyên. Người phụ nữ xin để tang chồng cũ thêm 3 năm nữa. Khi 6 năm trôi qua mà vẫn không có tin tức, nàng xin chờ thêm 1 năm cuối cùng. Đến năm thứ 7, trong cảnh tuyệt vọng, nàng chấp nhận tái giá.

Bi kịch xảy ra khi chỉ 3 tháng sau, người chồng cũ trở về. Anh vẫn nghèo như trước, mong được gặp lại vợ nhưng không ngờ mảnh vườn xưa đã thuộc về người khác. Người vợ vì hoàn cảnh éo le nên không dám xuất hiện. Người chồng cũ đến gặp vợ chồng mới, nhận lỗi vì đã ra đi quá lâu và cho rằng việc vợ tái giá là hợp lẽ. Anh chỉ xin được gặp vợ một lần rồi sẽ rời đi.

Dù người vợ tìm cách níu kéo, người chồng mới thậm chí đề nghị nhường lại vợ, nhưng người chồng cũ kiên quyết ra đi để tránh phá vỡ cuộc sống hiện tại. Tuy nhiên, anh không đủ can đảm rời khỏi quê hương và sau đó treo cổ tự vẫn ở cây đa đầu làng.

Cái chết này khiến người phụ nữ day dứt, cho rằng bản thân là nguyên nhân của bi kịch nên gieo mình xuống ao tự vẫn. Người chồng mới, sau khi lo hậu sự cho vợ, cũng tự nhận lỗi về mình, phân phát toàn bộ gia sản, cúng chùa rồi uống thuốc độc kết liễu đời mình.

Theo truyện kể, trước điện Diêm Vương, cả 3 thừa nhận tình cảm và trách nhiệm dành cho nhau. Cảm động trước câu chuyện ấy, Diêm Vương cho họ hóa thành 3 ông đầu rau, 3 hòn đất nung chụm lại thành bếp lửa, để mãi ở gần nhau. Đồng thời, 3 người được phong làm Táo quân, trông coi bếp lửa của mỗi gia đình nơi trần thế.

Bên cạnh đó, câu chuyện Thần Bếp được ghi lại trong “Lược khảo về thần thoại Việt Nam” cũng lý giải nguồn gốc “1 bà 2 ông” của Táo quân. Theo truyện này, Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng nhưng không có con, dẫn đến mâu thuẫn gia đình. Sau một lần cãi vã, Trọng Cao đánh vợ khiến Thị Nhi bỏ đi và sau đó kết hôn với Phạm Lang.

Trọng Cao hối hận, rời nhà đi tìm vợ cũ. Lang thang nhiều năm, tiền bạc cạn kiệt, ông phải đi ăn xin và tình cờ đến đúng nhà Phạm Lang. Thị Nhi nhận ra chồng cũ, nhân lúc Phạm Lang đi vắng đã mời Trọng Cao vào nhà ăn uống rồi giấu vào đống rơm ngoài đồng. Không may, Phạm Lang đốt đống rơm để lấy tro bón ruộng, khiến Trọng Cao chết cháy. Quá đau đớn, Thị Nhi lao vào lửa chết theo, Phạm Lang chạy vào cứu vợ và cũng tử nạn.

Theo truyện kể, Ngọc Hoàng cảm thương cho hoàn cảnh của cả 3, phong họ làm thần Bếp, cùng nhau trông coi việc bếp núc của nhân gian.

Khi nào Táo quân trở lại trần gian?

Theo quan niệm dân gian, sau một năm theo dõi sinh hoạt, đạo đức và nếp sống của gia chủ, Táo quân lên thiên đình báo cáo công tội, thiện ác. Thời điểm lên chầu trời được ấn định là ngày 23 tháng Chạp, vì vậy ngày này trở thành mốc tiễn Táo quân phổ biến trong các gia đình Việt.

Về thời gian trở lại trần gian, dân gian không có cách lý giải hoàn toàn thống nhất. Quan niệm phổ biến cho rằng các Táo lưu lại thiên đình khoảng 6-7 ngày và sẽ trở về vào ngày 30 Tết, hoặc ngày 29 Tết nếu tháng Chạp là tháng thiếu.

Ngoài ra, cũng có cách hiểu cho rằng lịch trình trở về phụ thuộc vào công việc của thiên đình. Khi Ngọc Hoàng hoàn tất việc xét sổ, các Táo mới được phép quay lại hạ giới. Do công việc mỗi năm mỗi khác, thời điểm trở về có thể sớm hoặc muộn và con người không thể xác định chính xác.

Vì vậy, trong khi lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp được thực hiện rộng rãi, lễ đón Táo quân trở lại ít được tổ chức thành nghi thức riêng.

Dưới góc độ tín ngưỡng và văn hóa, sự tích ông Công ông Táo phản ánh cách người Việt gửi gắm quan niệm về đạo lý, tình nghĩa và đời sống gia đình thông qua các câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ.