Ông Donald Trump vô tình trao 'cỗ máy kiếm tiền' trị giá 500 tỷ USD cho Iran?

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump quyết định tấn công Iran, ông có lẽ không lường trước khả năng trao cho Tehran một “cỗ máy kiếm tiền” có thể trị giá tới 500 tỷ USD trong vòng 4 năm tới. Và kịch bản này hoàn toàn có thể xảy ra nếu Mỹ rút lui khỏi khu vực.

Yếu tố then chốt nằm ở việc Iran có duy trì được quyền kiểm soát eo biển Hormuz hay không - tuyến hàng hải từng vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu trước khi xung đột bùng phát. Mỹ có thể tìm cách mở lại tuyến đường này thông qua đàm phán hoặc hành động quân sự, hoặc gây áp lực để các quốc gia khác can thiệp.

Tuy nhiên, sự hiện diện quân sự kéo dài tại Vùng Vịnh không được lòng cử tri Mỹ, khiến khả năng Washington rút lui mà không khôi phục hoàn toàn dòng chảy hàng hóa là điều có thể xảy ra.

Ông Trump tuyên bố sẽ kết thúc chiến sự trong vòng 2–3 tuần, dù không đạt được thỏa thuận, song lập trường của ông thường thay đổi. Trong khi đó, Mỹ đã tăng cường lực lượng tại khu vực và để ngỏ khả năng leo thang.

Iran có thể thu hàng trăm tỷ USD từ phí qua eo biển

Nếu Mỹ rút lui, Iran có thể bắt đầu thu phí đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz một cách chính thức. Nhờ lượng dầu và khí LNG khổng lồ được vận chuyển qua đây, Tehran có thể thu về tới 120 tỷ USD mỗi năm, ít nhất cho đến khi các nước Ả Rập xây dựng xong các tuyến đường ống để tránh phụ thuộc vào tuyến này.

“

Iran từng thu ít nhất 2 triệu USD đối với một tàu đi qua Hormuz. Trước chiến sự, khoảng 150 tàu di chuyển qua tuyến này mỗi ngày. Nếu áp dụng mức phí tương tự, Tehran có thể thu về khoảng 110 tỷ USD mỗi năm.

Lloyd’s List

Tuy nhiên, việc áp dụng mức phí cố định có thể không tối ưu. Một phương án hợp lý hơn là tính phí dựa trên trọng tải tàu, tương tự cách Thổ Nhĩ Kỳ áp dụng tại eo biển Bosphorus và Dardanelles. Iran thậm chí có thể tính phí dựa trên lợi nhuận hàng hóa, đặc biệt là với dầu và LNG - những mặt hàng mang lại lợi nhuận lớn cho các nước Ả Rập vùng Vịnh.

“Bài toán Hormuz”: Ai chịu thiệt, ai hưởng lợi?

Trước xung đột, khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua Hormuz. Saudi Arabia có thể chuyển hướng 7 triệu thùng/ngày qua đường ống tới Biển Đỏ, trong khi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất có thể chuyển 1,5 triệu thùng/ngày ra Vịnh Oman.

Iran vẫn duy trì khoảng 1,5 triệu thùng/ngày, khiến khoảng 10 triệu thùng/ngày bị “kẹt” trong Vịnh Ba Tư.

Giả định giá dầu giảm về 60 USD/thùng nếu eo biển được mở lại (so với khoảng 100 USD hiện tại) và chi phí khai thác khoảng 5 USD/thùng, các nước sản xuất có thể mất tới 200 tỷ USD lợi nhuận mỗi năm nếu tuyến đường tiếp tục bị phong tỏa.

Trong khi đó, Qatar ghi nhận doanh thu khí đốt khoảng 50 tỷ USD năm ngoái, phần lớn là lợi nhuận nhờ chi phí thấp.

Như vậy, tổng “miếng bánh” lợi nhuận dầu và khí đốt có thể lên tới 250 tỷ USD mỗi năm. Iran sẽ tìm cách giành một phần đáng kể trong số này để đổi lấy việc mở lại eo biển, trong khi các nước Ả Rập sẽ tìm cách trả mức thấp nhất có thể. Kết quả sẽ phụ thuộc vào tương quan sức mạnh đàm phán giữa các bên.

Cuộc mặc cả và yếu tố bên ngoài

Các nước Ả Rập vùng Vịnh có thể lập luận rằng họ không quá vội vàng mở lại Hormuz, nhờ nguồn quỹ đầu tư quốc gia lớn có thể giúp giảm thiểu thiệt hại. Ngược lại, Iran có thể cho rằng họ sẵn sàng chịu đựng lâu hơn, đồng thời việc đóng cửa kéo dài sẽ gây tổn hại lâu dài cho các trung tâm kinh tế như Dubai, Abu Dhabi, Doha hay Riyadh.

Ngoài ra, Mỹ có thể gây sức ép bằng cách cảnh báo các nước trả phí cho Iran sẽ vi phạm lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, nếu Hormuz tiếp tục bị phong tỏa, giá dầu sẽ tăng mạnh - điều mà Washington không mong muốn.

“

Giả sử Iran và các nước láng giềng chia đều lợi nhuận, Tehran có thể thu khoảng 100 tỷ USD mỗi năm từ dầu và 20 tỷ USD từ khí đốt. Điều này sẽ thúc đẩy các quốc gia vùng Vịnh đẩy nhanh xây dựng đường ống thay thế, đặc biệt là tuyến ra Biển Đỏ.

Theo các chuyên gia, hạ tầng dầu mỏ có thể hoàn thành trong 3–4 năm, trong khi hệ thống khí đốt cần thời gian gấp đôi. Trong kịch bản trung bình, Iran có thể thu tổng cộng khoảng 490 tỷ USD (350 tỷ USD từ dầu và 140 tỷ USD từ khí) trước khi nguồn thu này suy giảm.

Kịch bản Iran kiểm soát nguồn cung toàn cầu

Toàn bộ tính toán trên dựa trên giả định giá dầu và khí quay về mức trước chiến sự. Tuy nhiên, nếu Iran hạn chế lưu lượng để giữ giá ở mức cao, cục diện có thể thay đổi đáng kể.

Trong quá khứ, các nước Ả Rập lo ngại giá cao sẽ thúc đẩy chuyển đổi sang năng lượng thay thế, đồng thời việc tuân thủ hạn ngạch trong OPEC cũng không đồng đều. Tuy nhiên, Iran có thể có động lực khác: Giá cao giúp họ tăng mức phí thu được, trong khi thời gian “kiếm tiền” từ Hormuz chỉ kéo dài vài năm.

Ngoài ra, việc kiểm soát eo biển cho phép Tehran giám sát lượng xuất khẩu của từng quốc gia - một dạng “OPEC kiểu Iran”.

Dù vậy, Iran cũng có lý do để không đẩy giá lên quá cao, bởi điều này có thể khiến các nước tiêu thụ lớn như Mỹ và châu Âu buộc phải can thiệp quân sự để mở lại eo biển - bất chấp chi phí và rủi ro.

Nhìn chung, diễn biến tại eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề địa chính trị mà còn là bài toán kinh tế phức tạp, trong đó mỗi quyết định đều có thể tạo ra những hệ quả tài chính khổng lồ cho các bên liên quan.

Tham khảo Reuters