Phá bỏ hơn 600 đập nước, chuyện gì xảy ra?

Tại Phần Lan, cá hồi đang xuất hiện trở lại ở những đoạn thượng nguồn sông Hiitolanjoki sau hơn một thế kỷ biến mất, chỉ ít lâu sau khi ba con đập cuối cùng trên dòng sông này được tháo dỡ.

Sự trở lại của loài cá di cư này đang trở thành biểu tượng cho một xu hướng ngày càng lan rộng tại châu Âu: phá bỏ các đập nước và công trình cản dòng đã lỗi thời để khôi phục dòng chảy tự nhiên và hồi sinh hệ sinh thái sông ngòi.

Theo báo cáo mới nhất của Liên minh Phá dỡ Đập châu Âu, trong năm 2025 đã có kỷ lục 603 công trình cản dòng, bao gồm đập nước, đập tràn và cống ngăn nước, bị tháo dỡ tại 21 quốc gia châu Âu.

Con số này tăng 11% so với mức cao kỷ lục của năm trước và gấp khoảng 6 lần so với năm 2020. Các dự án tháo dỡ đã giúp phục hồi hơn 3.740km sông chảy tự do, góp phần vào mục tiêu khôi phục 25.000km sông tự nhiên trên toàn EU trước năm 2030.

Hiện châu Âu được cho là có khoảng 1,2 triệu công trình cản dòng nằm rải rác trên các hệ thống sông ngòi. Phần lớn trong số này được xây dựng từ nhiều thập niên trước nhằm phục vụ thủy điện, nông nghiệp hoặc giao thông đường thủy nhưng nay đã không còn mang nhiều giá trị sử dụng.

Theo các nhà khoa học, khi dòng sông bị chặn lại, nhiều đoạn sông sẽ biến thành vùng nước tù đọng giống hồ chứa, khiến nước hấp thụ nhiệt mạnh hơn và làm gia tăng nhiệt độ. Các hồ chứa này cũng làm tăng lượng nước thất thoát do bốc hơi, đồng thời tích tụ vật chất hữu cơ phân hủy, từ đó phát thải khí metan, một loại khí nhà kính có tác động mạnh tới biến đổi khí hậu.

Không chỉ vậy, đập nước còn cắt đứt đường di cư sinh sản của nhiều loài cá như cá hồi Đại Tây Dương và lươn châu Âu. Theo đánh giá của Ủy ban châu Âu, hơn 42% các loài cá nước ngọt tại châu lục hiện đang bị đe dọa, trong đó sự phân mảnh dòng sông được xem là nguyên nhân quan trọng.

Tác động của các con đập không chỉ giới hạn dưới nước. Những thay đổi về dòng chảy, nhiệt độ và lượng trầm tích cũng khiến các hệ sinh thái ven sông suy giảm theo thời gian.

Các chuyên gia đồng thời cảnh báo nhiều đập nước cũ hiện đã xuống cấp nghiêm trọng, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn trong bối cảnh châu Âu ngày càng đối mặt với thời tiết cực đoan và lũ lụt do biến đổi khí hậu.

Dù quá trình tháo dỡ đập thường kéo dài nhiều năm vì phải trải qua đánh giá kỹ thuật, nghiên cứu môi trường và tham vấn cộng đồng địa phương, hiệu quả phục hồi sinh thái lại xuất hiện rất nhanh.

Tại Phần Lan, cá hồi đã quay trở lại những khu vực sinh sản từng bị chia cắt suốt hơn 100 năm chỉ ngay trong mùa di cư đầu tiên sau khi các con đập được phá bỏ.

Ngoài Phần Lan, các dự án phục hồi dòng sông tương tự cũng đang được triển khai tại Pháp, Anh, Bỉ, Tây Ban Nha, Thụy Điển và nhiều quốc gia khác.

Theo giới chuyên gia, việc trả lại dòng chảy tự nhiên cho các con sông không chỉ giúp phục hồi đa dạng sinh học mà còn tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước các tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.

Theo CNN