Phía sau những viên kim cương lấp lánh: Hành trình đẫm máu của ngành công nghiệp tỷ USD (Phần 2)

Kimberley Process – nỗ lực làm sạch chuỗi cung ứng kim cương

Đầu những năm 2000, một cơ chế kiểm soát toàn cầu mang tên Kimberley Process được các quốc gia sản xuất kim cương ở miền Nam châu Phi thành lập với kỳ vọng ngăn chặn dòng chảy của kim cương xung đột vào thị trường hợp pháp. Theo cơ chế này, mỗi lô kim cương phải có giấy chứng nhận xác nhận không xuất phát từ các khu vực do lực lượng nổi dậy kiểm soát. Mục tiêu là ngăn chặn việc các nhóm vũ trang tiếp tục sử dụng kim cương để tài trợ chiến tranh, đồng thời khôi phục niềm tin của người tiêu dùng đối với ngành công nghiệp kim cương.

Tuy nhiên, ngay từ khi mới hình thành, Kimberley Process đã vấp phải nhiều chỉ trích. Một báo cáo của Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO) năm 2002 nhận định hệ thống này tồn tại những điểm yếu mang tính cấu trúc. Sau khi kim cương rời khỏi quốc gia khai thác đầu tiên, phần lớn quá trình giao dịch quốc tế lại dựa vào cơ chế tự nguyện, trong đó chính các doanh nghiệp tự giám sát và tự xác nhận việc tuân thủ quy định.

Theo các chuyên gia, điều này khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn, đồng thời tạo ra nguy cơ kim cương từ vùng xung đột được "hợp pháp hóa" thông qua nhiều tầng trung gian trước khi đến tay người tiêu dùng.

De Beers thay đổi chiến lược dưới sức ép của dư luận

Không doanh nghiệp nào chịu tác động mạnh từ cuộc khủng hoảng kim cương máu hơn De Beers. Đây là tập đoàn từng kiểm soát phần lớn nguồn cung kim cương thô trên thế giới và nổi tiếng với khẩu hiệu quảng bá "A Diamond is Forever". Ban đầu, De Beers bị chỉ trích vì từng tham gia thị trường mua bán kim cương mở tại châu Phi – nơi rất khó xác định chính xác nguồn gốc của từng viên đá.

Khi vấn đề kim cương máu trở thành tâm điểm chú ý toàn cầu, công ty đã chuyển hướng chiến lược. Thay vì tiếp tục thu mua kim cương trên thị trường tự do, De Beers tập trung khai thác từ các mỏ do mình kiểm soát hoặc liên doanh với chính phủ các nước sản xuất, đồng thời phát triển hệ thống "kim cương có thương hiệu" với các dấu khắc nhận diện nhằm khẳng định nguồn gốc hợp pháp và không liên quan đến xung đột vũ trang.

Theo tài liệu, lãnh đạo De Beers từng thừa nhận cuộc khủng hoảng kim cương máu, ở một góc độ nào đó, cũng tạo cơ hội để doanh nghiệp tái cấu trúc hoạt động kinh doanh và củng cố niềm tin của thị trường đối với những viên kim cương được chứng nhận là "không xung đột".

Những nghi vấn chưa có lời giải

Dù vậy, nhiều nhà điều tra và chuyên gia trong ngành cho rằng những thay đổi của De Beers chưa đủ để xóa bỏ mọi nghi ngờ. Một trong những vấn đề lớn nhất là khả năng truy xuất nguồn gốc. Theo tài liệu, toàn bộ kim cương mà De Beers thu mua từ nhiều nguồn khác nhau đều được tập kết tại London trước khi được phân loại thành hàng chục nghìn nhóm sản phẩm. Quá trình trộn lẫn này khiến việc xác định chính xác xuất xứ của từng viên kim cương gần như không thể thực hiện sau khi chúng đã đi vào hệ thống phân phối.

Các nhà điều tra cũng đặt câu hỏi liệu trong kho dự trữ khổng lồ của De Beers có còn tồn tại những viên kim cương từng được khai thác tại các vùng chiến sự hay không, đặc biệt trong giai đoạn trước khi Liên Hợp Quốc áp đặt các lệnh cấm vận đối với Angola năm 1998.

Bên cạnh đó, mạng lưới đối tác phân phối (sightholders) của De Beers cũng được đánh giá là một mắt xích nhạy cảm. Đây là những doanh nghiệp được quyền mua trực tiếp kim cương từ De Beers và có vai trò quan trọng trong việc đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.

Theo tài liệu điều tra, uy tín của tập đoàn không chỉ phụ thuộc vào hoạt động của chính mình mà còn gắn chặt với hành vi của các đối tác. Nếu một đối tác bị phát hiện có liên quan đến hoạt động mua bán kim cương xung đột hoặc các tổ chức bị nghi ngờ tài trợ khủng bố, De Beers cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng về uy tín và trách nhiệm quản lý chuỗi cung ứng.

Sự ra đời của Kimberley Process đã góp phần làm giảm đáng kể tỷ lệ kim cương xung đột trên thị trường quốc tế so với giai đoạn đỉnh điểm của các cuộc nội chiến ở châu Phi. Tuy nhiên, nhiều tổ chức quốc tế vẫn cho rằng đây chưa phải là lời giải cuối cùng.

Khi chuỗi cung ứng ngày càng toàn cầu hóa, việc đảm bảo tính minh bạch của một sản phẩm không còn dừng lại ở khâu khai thác mà đòi hỏi khả năng kiểm soát xuyên suốt từ mỏ, vận chuyển, chế tác đến phân phối.

Câu chuyện về kim cương máu vì thế không chỉ phản ánh bi kịch của các quốc gia giàu tài nguyên nhưng chìm trong xung đột, mà còn là lời cảnh báo đối với toàn bộ ngành công nghiệp toàn cầu về trách nhiệm của doanh nghiệp, hiệu quả của cơ chế giám sát quốc tế và quyền được biết của người tiêu dùng.

Hơn hai thập kỷ sau khi khái niệm "kim cương máu" gây chấn động thế giới, những viên đá quý vẫn là biểu tượng của sự sang trọng. Nhưng đối với nhiều người, giá trị thực sự của một viên kim cương ngày nay không chỉ nằm ở độ tinh khiết hay trọng lượng, mà còn ở câu hỏi quan trọng hơn: Nó đã được khai thác bằng hòa bình hay được đánh đổi bằng máu và nước mắt của con người?