Phủ thờ niên đại hơn 100 năm tuổi được ví như 'bảo tàng tư nhân', là nơi lưu giữ nhiều báu vật hoàng gia nhà Nguyễn

Ẩn mình trong khu vườn yên tĩnh trên đường Nguyễn Chí Thanh (phường Phú Xuân, TP. Huế), phủ thờ công chúa Ngọc Sơn là một trong những ngôi nhà rường cổ hiếm hoi còn giữ được gần như nguyên vẹn dáng dấp và không gian văn hóa của các phủ đệ hoàng gia xưa.

Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm, nơi đây không chỉ là không gian thờ tự trang nghiêm mà còn là “bảo tàng sống” lưu giữ nhiều kỷ vật quý giá của một thời vàng son của triều Nguyễn.

Ký ức về ái nữ của vua Đồng Khánh

Phủ thờ tọa lạc tại số 31 Nguyễn Chí Thanh, được xây dựng vào năm 1921 dưới thời vua Khải Định. Công trình này được phò mã Nguyễn Hữu Tiễn dựng nên để tưởng niệm người vợ đầu quá cố - công chúa Ngọc Sơn, nhũ danh Nguyễn Phúc Hỷ Hỷ, ái nữ của vua Đồng Khánh.

Công chúa Ngọc Sơn sinh năm 1886, lớn lên trong hoàng tộc và sau đó kết hôn với phò mã Nguyễn Hữu Tiễn - con trai của đại thần Nguyễn Hữu Thảng, người từng giữ chức Đông các Đại học sĩ trong triều. Cuộc hôn nhân của họ từng được xem là sự kết hợp giữa hai gia tộc danh giá trong triều đình.

Tuy nhiên, cuộc sống hôn nhân của công chúa lại ngắn ngủi. Sau khi sinh hạ một con gái, bà lâm bệnh nặng và qua đời khi mới tròn 20 tuổi. Trước lúc qua đời, công chúa để lại di nguyện mong phò mã tái hôn với một người trong hoàng phái để duy trì gia phong và chăm lo gia đình.

Thực hiện tâm nguyện ấy, sau khi mãn tang vợ, phò mã Nguyễn Hữu Tiễn đã kết hôn với quận chúa Công Tôn Nữ Thị Trân - con gái của Kiên Quận công Nguyễn Phúc Ưng Quyển, em trai vua Đồng Khánh. Đến năm 1921, ông cho xây dựng phủ thờ trên khu đất rộng gần 2.400m2 để làm nơi thờ tự công chúa Ngọc Sơn. Từ đó, nơi đây cũng trở thành tổ ấm chung của phò mã cùng quận chúa Thị Trân và 7 người con.

Kiến trúc “tiền Âu hậu Á” độc đáo

Giống như nhiều phủ đệ trên đất Huế, phủ thờ công chúa Ngọc Sơn được xây dựng theo kiểu nhà vườn truyền thống với bố cục phong thủy chặt chẽ. Khu đất rộng khoảng 2.370m2 được bố trí theo thế “minh đường - tiền án - hậu chẩm”, hai bên có “thanh long - bạch hổ”, tạo nên không gian hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên.

Điểm đặc biệt của công trình là sự kết hợp giữa phong cách kiến trúc phương Tây và nhà rường truyền thống Huế, tạo nên kiểu kiến trúc thường được gọi là “tiền Âu hậu Á”.

Phần tiền đường gồm ba gian với hàng cột hiên xây gạch, trát vữa và quét vôi vàng theo phong cách kiến trúc châu Âu. Các ô cửa kính kết hợp cửa chớp gỗ, cùng những chi tiết trang trí ở vòm cửa hay trụ hiên cho thấy ảnh hưởng rõ rệt của kiến trúc phương Tây đầu thế kỷ XX.

Trong khi đó, phần chính điện phía sau lại mang đậm phong cách nhà rường Huế với kết cấu ba gian hai chái truyền thống. Mái nhà lợp ngói liệt cổ, trên nóc đắp nổi các họa tiết “mây hóa long” tinh xảo. Hệ khung sườn được làm hoàn toàn bằng gỗ với bốn hàng cột lớn cùng các bộ vì kèo chạm trổ công phu.

Bên trong ngôi nhà, các bức hoành phi, câu đối chạm khắc chữ Hán được treo trang trọng, tạo nên không gian vừa cổ kính vừa trang nghiêm. Những chi tiết này phản ánh trình độ tay nghề tinh xảo của các nghệ nhân Huế xưa.

Một điểm thú vị khác là ngôi nhà được xây thêm một khối kiến trúc phía trước, tạo thành bố cục “trùng thiềm điệp ốc” - kiểu kiến trúc quen thuộc trong các công trình cung đình ở Huế.

Gian thờ chính của phủ được bài trí theo nguyên tắc “tiền Phật hậu linh”. Phía trước là bàn thờ Phật, phía sau là nơi thờ các bậc tiền nhân trong gia tộc.

Tại đây hiện thờ nhiều nhân vật quan trọng của dòng họ như đại thần Nguyễn Hữu Thảng, phò mã Nguyễn Hữu Tiễn, công chúa Ngọc Sơn và quận chúa Thị Trân cùng các thế hệ hậu duệ đã khuất.

Không gian thờ tự được giữ gìn cẩn thận với nhiều đồ thờ cổ, tạo nên bầu không khí linh thiêng và trầm mặc. Đối với con cháu trong gia đình, nơi đây không chỉ là chốn thờ cúng mà còn là biểu tượng của truyền thống gia phong và lòng hiếu kính với tổ tiên.

Di sản được gìn giữ qua nhiều thế hệ

Ngoài giá trị kiến trúc, phủ thờ công chúa Ngọc Sơn còn được xem như một “bảo tàng tư nhân” thu nhỏ lưu giữ nhiều kỷ vật quý giá của triều Nguyễn.

Trong những chiếc tủ gỗ cổ kính, gia đình vẫn bảo quản cẩn thận các huy chương do vua Khải Định ban tặng cho phò mã Nguyễn Hữu Tiễn. Bên cạnh đó là nhiều vật dụng sinh hoạt và giải trí của tầng lớp quý tộc xưa như bộ xăm hường bằng xương, bộ đầu hồ bằng gỗ và các món đồ sứ cổ.

Đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ hàng ngàn cuốn sách quý bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Đây là kho tư liệu được sưu tầm trong nhiều năm bởi nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử Phan Thuận An, chồng của bà Nguyễn Thị Sương - hậu duệ của phò mã Nguyễn Hữu Tiễn.

Trải qua hơn 90 năm tồn tại, phủ thờ vẫn được bảo tồn nhờ sự chăm sóc của các thế hệ hậu duệ. Người thừa tự hiện nay là bà Nguyễn Thị Sương - cháu nội của phò mã Nguyễn Hữu Tiễn.

Theo bà Sương, ngôi nhà từng trải qua nhiều lần sửa chữa, trong đó đợt trùng tu lớn nhất diễn ra vào năm 2017 với sự hỗ trợ của nhà nước dành cho các nhà rường cổ. Trong lần trùng tu này, gia đình chỉ cải tạo nền gạch và tường bao, còn hệ khung gỗ cùng mái ngói cổ vẫn được giữ nguyên.

Nối với tòa nhà chính là hành lang dẫn ra khu nhà phụ, nơi trước đây dành cho người hầu trong gia đình, nay trở thành không gian sinh hoạt chung. Trong khuôn viên phủ thờ còn có ngôi mộ của quận chúa Công Tôn Nữ Thị Trân, người vợ sau của phò mã Nguyễn Hữu Tiễn.

Ngôi mộ nằm lặng lẽ trong vườn, như một biểu tượng về tình nghĩa và sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình.

Ngày nay, phủ thờ công chúa Ngọc Sơn không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn là địa chỉ văn hóa quen thuộc của những người yêu Huế. Nhiều nhà nghiên cứu, học giả và du khách tìm đến đây để tìm hiểu về lịch sử và văn hóa của vùng đất cố đô.

Theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An, giá trị lớn nhất của phủ thờ không chỉ nằm ở kiến trúc hay những kỷ vật cổ, mà còn ở “phần hồn” của di sản, chính là nếp sống, gia phong và truyền thống văn hóa được con cháu gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giữa nhịp sống hiện đại của TP. Huế, phủ thờ công chúa Ngọc Sơn vẫn tồn tại như một khoảng lặng của thời gian. Nơi đây lưu giữ ký ức về một thời hoàng gia, đồng thời phản ánh nét đẹp văn hóa gia đình và tinh thần gìn giữ di sản của người Huế hôm nay.