Quốc gia châu Á duy nhất bỏ Tết Nguyên đán, quan niệm 12 con giáp khác Việt Nam

Từ thế kỷ VI sau Công nguyên, Nhật Bản sử dụng lịch âm có nguồn gốc từ Trung Quốc và đón Tết Nguyên đán tương tự nhiều quốc gia châu Á. Tuy nhiên, đến năm 1873, Nhật Bản chính thức từ bỏ Tết âm lịch.

Việc thay thế hệ lịch truyền thống đã khiến Tết của Nhật Bản (gọi là Shōgatsu) được ấn định vào ngày 1/1 hằng năm thay vì diễn ra theo chu kỳ âm lịch như tại Trung Quốc, Hàn Quốc hay Việt Nam.

Theo JBpress, quyết định chuyển từ lịch âm sang lịch Gregory là một phần trong loạt cải cách sâu rộng dưới thời Minh Trị (1868-1912), nhằm đưa Nhật Bản thoát khỏi mô hình phong kiến, đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa và đủ năng lực cạnh tranh với các cường quốc phương Tây.

Trước năm 1873, Nhật Bản vẫn áp dụng hệ lịch âm - dương tương tự Trung Quốc, trong đó các tháng được tính theo chu kỳ Mặt Trăng và được điều chỉnh bằng tháng nhuận để phù hợp với năm dương lịch. Vì vậy, Tết truyền thống của Nhật Bản không có ngày cố định, thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2.

Kể từ khi lịch Gregory được áp dụng chính thức, lịch cũ bị bãi bỏ hoàn toàn và mọi hoạt động hành chính, giáo dục, quân sự đều được tổ chức theo lịch dương. Việc đồng bộ hóa hệ thống lịch giúp chính quyền thuận lợi hơn trong thu thuế, quản lý Nhà nước và tổ chức xã hội.

Từ đó, ngày 1/1 được xác định là thời điểm bắt đầu năm mới trên toàn quốc. Những phong tục vốn gắn liền với Tết Nguyên đán như dọn dẹp nhà cửa, thờ cúng tổ tiên, chuẩn bị các món ăn truyền thống và sum họp gia đình vẫn được duy trì nhưng được “dịch chuyển” sang dịp đầu năm dương lịch.

Tuy nhiên, việc bãi bỏ lịch âm diễn ra khá đột ngột khiến người dân Nhật Bản thời điểm đó gần như không kịp chuẩn bị cho năm mới. Nhà văn Asano Baidō từng ghi lại rằng nhiều gia đình không đủ thời gian làm bánh gạo truyền thống, buộc phải mua sẵn ngoài cửa hàng; một số nơi trang trí kadomatsu muộn, thậm chí không kịp dựng trước ngày Tết.

Dù không còn đón Tết Nguyên đán, nhiều yếu tố văn hóa gắn với lịch âm vẫn được người Nhật gìn giữ cho đến ngày nay. Đêm giao thừa vẫn được gọi là Ōmisoka (nghĩa là “ngày ba mươi vĩ đại”) vốn bắt nguồn từ cách gọi ngày cuối cùng của tháng âm lịch có 30 ngày. Hiện nay, Ōmisoka được tổ chức vào ngày 31/12, trùng với giao thừa dương lịch như phần lớn các quốc gia trên thế giới.

Bên cạnh đó, quan niệm về 12 con giáp của người Nhật cũng cho thấy sự kế thừa và điều chỉnh từ văn hóa Á Đông. Khác với Việt Nam, trong danh sách 12 con giáp của Nhật Bản không có Mão (mèo) mà thay vào đó là thỏ. Cách gọi này cũng tương đồng với quan niệm con giáp tại nhiều quốc gia như Trung Quốc, Triều Tiên, Hàn Quốc và Ấn Độ, nơi thỏ giữ vị trí tương ứng với mèo trong hệ thống con giáp.

Bên cạnh đó, một số đền chùa tại Nhật Bản vẫn duy trì các hoạt động mang dấu ấn lịch âm vào rằm tháng Giêng, cho thấy sự giao thoa giữa truyền thống cũ và hệ thống lịch mới.

Một nét đặc trưng khác trong dịp năm mới của người Nhật là phong tục gửi thiệp chúc mừng năm mới, gọi là nengajō, tới bạn bè, người thân, thầy cô và đồng nghiệp. Những tấm thiệp này thường được bưu điện chuyển phát đồng loạt đúng ngày 1/1.

Theo thống kê, Bưu điện Nhật Bản từng in khoảng 3 tỷ tấm thiệp năm mới mỗi năm, dù con số này đang giảm dần khi nhiều người chuyển sang gửi lời chúc qua các nền tảng điện tử.