Quốc gia nằm trên vành đai núi lửa, là 'khách sộp' của Việt Nam, bất ngờ khởi xướng điều tra biện pháp tự vệ toàn cầu với gạo nhập khẩu

Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) nhận được thông tin Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) đã chính thức khởi xướng điều tra sơ bộ biện pháp tự vệ toàn cầu đối với mặt hàng gạo nhập khẩu vào nước này, trên cơ sở đề nghị từ ngành sản xuất trong nước.

Đây là động thái nhằm xem xét khả năng áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu trong trường hợp gạo ngoại được cho là gây thiệt hại nghiêm trọng cho nông dân trồng lúa tại Philippines.

Điều tra toàn bộ các dòng gạo nhập khẩu

Theo thông báo, phạm vi điều tra bao gồm hầu hết các loại gạo nhập khẩu, từ gạo chưa xay xát, gạo lứt đến gạo xay xát hoàn toàn hoặc gạo tấm. Các loại gạo bị điều tra có mã HS thuộc chương 1006 (1006.10; 1006.20; 1006.30; 1006.40). Thời kỳ điều tra kéo dài từ năm 2020 đến tháng 8/2025.

Các cơ quan chức năng Philippines cho rằng có bằng chứng sơ bộ cho thấy lượng gạo nhập khẩu đã tăng mạnh trong những năm qua, cả về số lượng tuyệt đối lẫn tỷ trọng so với sản xuất nội địa. Điều này được cho là gây áp lực lớn lên ngành lúa gạo trong nước, thể hiện qua việc nông dân mất thị phần, giá lúa tại ruộng giảm, tồn kho tăng và diện tích canh tác bị thu hẹp.

Ngoài ra, Philippines cũng cho rằng tồn tại mối quan hệ nhân quả giữa việc gia tăng nhập khẩu và những khó khăn của ngành sản xuất nội địa, đặc biệt khi giá gạo nhập khẩu có xu hướng kéo giảm giá lúa trong nước.

Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp Philippines xác định hồ sơ đề nghị đã đủ điều kiện để khởi xướng điều tra sơ bộ.

Biện pháp tự vệ có thể kéo dài tới 8 năm

Theo quy định của Philippines (Đạo luật Cộng hòa số 8800), trong trường hợp kết luận sơ bộ và chính thức đều xác nhận có thiệt hại, nước này có thể áp dụng biện pháp tự vệ như tăng thuế hoặc hạn chế nhập khẩu trong thời gian tối đa lên tới 8 năm.

Quá trình điều tra sẽ được triển khai theo hai giai đoạn: Bộ Nông nghiệp thực hiện điều tra sơ bộ, sau đó Ủy ban Thuế quan Philippines sẽ tiến hành điều tra chính thức nếu có kết luận ban đầu theo hướng khẳng định.

Đáng chú ý, cơ quan điều tra cũng sẽ xem xét yếu tố “lợi ích công cộng”, bao gồm khả năng đảm bảo nguồn cung trong nước và tình hình kinh tế – xã hội, trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Đây là lần thứ hai Philippines tiến hành điều tra tự vệ đối với mặt hàng gạo nhập khẩu. Trong lần trước, nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý Việt Nam, vụ việc đã được chấm dứt mà không dẫn đến biện pháp hạn chế thương mại.

Doanh nghiệp Việt cần chủ động phản hồi và chuẩn bị dữ liệu

Trước diễn biến này, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị các hiệp hội và doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam sang Philippines nhanh chóng chuẩn bị phương án ứng phó.

Dù thời hạn gửi ý kiến ban đầu đã hết (sau 5 ngày kể từ 24/3/2026), doanh nghiệp vẫn có thể chủ động liên hệ và nộp quan điểm với lý do tiếp cận thông tin muộn.

Quan trọng hơn, các doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ hoạt động xuất khẩu sang Philippines trong giai đoạn 2020–2025 – thời kỳ bị điều tra – để chuẩn bị dữ liệu phục vụ phản biện. Các nội dung cần tập trung bao gồm: Tác động thực tế của gạo nhập khẩu, yếu tố lợi ích công cộng, mức độ thiệt hại của ngành nội địa Philippines và mối quan hệ nhân quả.

Bên cạnh đó, việc phối hợp với đối tác nhập khẩu tại Philippines được xem là yếu tố quan trọng, nhằm cùng đưa ra quan điểm với cơ quan điều tra, qua đó hạn chế khả năng áp dụng biện pháp phòng vệ.

Philippines mở cuộc điều tra ngay sau khi mở cửa thị trường

Philippines có diện tích 300.000km², là quốc gia rộng lớn thứ 71 trên thế giới với dân số khoảng 113 triệu người. Đây cũng là đất nước thường xuyên phải hứng chịu thiên tai do nằm trên vành đai núi lửa Thái Bình Dương và gần đường Xích đạo.

Dân số nước này đang tăng thêm khoảng 1 triệu người mỗi năm, trong khi sản xuất nông nghiệp trong nước không tăng, thậm chí còn giảm. Do vậy, Philippines có nhu cầu rất lớn với gạo nhập khẩu. Trong các nguồn gạo nhập khẩu vào Philippines, gạo Việt Nam đã tạo được vị thế tốt tại thị trường này, được người dân ưa chuộng.

Đáng chú ý, Philippines vừa cho nhập khẩu gạo trở lại từ 1/1/2026 sau 4 tháng ban hành lệnh cấm từ tháng 9/2025. Theo các chuyên gia nhận định, việc cấm nhập khẩu gạo trong nhiều tháng khiến nguồn cung trong nước giảm mạnh là nguyên nhân khiến nhu cầu nhập khẩu gạo những tháng đầu năm 2025 của Philippines tăng mạnh.

Số liệu thống kê của Hải quan Việt Nam cho thấy chỉ chưa đầy 3 tháng đầu năm 2026, tổng lượng gạo Việt Nam xuất khẩu đã đạt 1,74 triệu tấn, tăng 2,3% so với cùng kỳ. Trong đó, riêng trong 2 tháng đầu năm 2026, lượng gạo Việt Nam xuất sang Philippines đạt 711.000 tấn, tăng 30% so với cùng kỳ. Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), ước tính đến giữa tháng 3, lượng gạo xuất sang Philippines đã đạt 900.000 tấn và sẽ tăng lên mức 1,5 triệu tấn đến hết tháng 4.

Con số này, đáng chú ý, đã vượt mức 300.000 tấn gạo nhập khẩu theo hạn ngạch được cơ quan chức năng Philippines cấp phép trong quý I. Điều này cho thấy nhu cầu nhập khẩu gạo ở Philippines đang rất lớn.