Quốc gia trụ cột BRICS bất ngờ bác bỏ đồng tiền chung, 'quay lưng' với kế hoạch phi USD hóa?

Trong chuyến thăm Ấn Độ gần đây, Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva đã tìm cách hạ nhiệt đồn đoán rằng nhóm BRICS gồm 10 nền kinh tế đang phát triển lên kế hoạch phát hành đồng tiền chung. Trả lời một kênh truyền hình Ấn Độ vào cuối tuần trước, ông khẳng định không có đề xuất, không có dự thảo và cũng không có thảo luận nội bộ nào về việc tạo ra đồng tiền BRICS.

Ông Lula nhấn mạnh Ấn Độ và Brazil có thể giao thương bằng chính đồng nội tệ của mình mà không cần phụ thuộc USD trong các thỏa thuận song phương.

Những năm gần đây, ý tưởng “phi USD hóa” liên tục được nhắc tới trong các hội nghị BRICS. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Nam Phi năm 2023, lãnh đạo các nước đã bàn cách gia tăng thanh toán thương mại nội khối mà không dùng USD. Đến hội nghị năm 2025 tại Brazil, Tổng thống Nga Vladimir Putin tiếp tục kêu gọi các nước BRICS mở rộng sử dụng đồng nội tệ trong thương mại.

Trong chiến dịch tranh cử năm 2024, ông Donald Trump từng cảnh báo sẽ áp thuế tới 100% với hàng hóa từ các nước BRICS nếu khối này tạo ra một đồng tiền cạnh tranh nhằm “thay thế” USD.

Việc Brazil phủ nhận kế hoạch đồng tiền chung làm dấy lên câu hỏi BRICS sẽ chọn hướng đi nào để giảm phụ thuộc USD. Theo giới phân tích, con đường khả thi hơn là mở rộng thanh toán bằng nội tệ, tăng cường thỏa thuận hoán đổi tiền tệ giữa các ngân hàng trung ương và kết nối hệ thống thanh toán quốc gia.

James Chin, Giám đốc Viện châu Á thuộc Đại học Tasmania, cho rằng các thành viên BRICS có thể thanh toán trực tiếp bằng đồng tiền của nhau. Bên cạnh đó là các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ, vốn đã tồn tại. Những thỏa thuận quy mô lớn giữa Trung Quốc và Nga, Ấn Độ và Trung Quốc, hoặc Ấn Độ và Brazil có thể giúp bỏ qua USD trong giao dịch song phương.

Theo ông Chin, việc xây dựng hệ thống thanh toán điện tử tích hợp hoặc thậm chí một loại tiền kỹ thuật số chung cũng có thể giúp giảm phụ thuộc USD. Ông cũng nhắc tới khả năng mở rộng sử dụng hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới của Trung Quốc.

Tuy vậy, theo Shanthie Mariet D’Souza, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Chiến lược Mantraya, dù Nga và Trung Quốc thúc đẩy giảm vai trò USD, BRICS chưa từng có đề xuất chính thức nào nhằm thay thế đồng bạc xanh trong thương mại. Iran cũng ủng hộ xu hướng này vì lý do riêng, nhưng các thành viên như Ấn Độ, Brazil và Nam Phi không ủng hộ ý tưởng đó. Theo bà, đồng tiền BRICS hiện vẫn chỉ là một ý tưởng.

Bà D’Souza cho rằng còn nhiều rào cản đối với một liên minh tiền tệ trong BRICS, bao gồm biến động mạnh của đồng ruble Nga và rial Iran, cũng như lo ngại của Ấn Độ về việc đồng nhân dân tệ được chấp nhận rộng rãi hơn.

Ấn Độ, nước sẽ đăng cai hội nghị BRICS năm nay, nhấn mạnh việc mở rộng sử dụng nội tệ và kết nối hệ thống thanh toán. Tháng trước, Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ đề xuất liên kết các đồng tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành trong khối để hỗ trợ thanh toán thương mại và du lịch xuyên biên giới, đồng thời đề nghị đưa nội dung này ra thảo luận tại hội nghị năm 2026, theo truyền thông địa phương.

Thảo luận về hợp tác tiền tệ diễn ra trong bối cảnh thương mại nội khối tăng mạnh. Theo số liệu của UN Trade and Development, kim ngạch thương mại hàng hóa giữa các thành viên BRICS tăng từ 84 tỷ USD năm 2003 lên 1,17 nghìn tỷ USD năm 2024. Năm 2024, BRICS chiếm khoảng 5% thương mại toàn cầu và 20% thương mại của các nước phương Nam toàn cầu.

Aleksei Zakharov, chuyên gia tại Observer Research Foundation, cho biết BRICS đang tìm cách giảm thiểu rủi ro phát sinh khi một số thành viên chịu trừng phạt quốc tế, đồng thời tăng thanh toán bằng nội tệ ở cấp độ song phương, như giữa Ấn Độ và Nga. Tuy nhiên, ông nhận định USD vẫn sẽ duy trì vị thế thống trị trong tương lai gần.

Jhanvi Tripathi cũng đồng tình rằng USD sẽ còn giữ vị thế trung tâm trong nhiều năm tới, dù các nước BRICS tăng cường hợp tác tiền tệ. Theo bà, trong nội bộ khối vẫn tồn tại cạnh tranh chiến lược, gây khó khăn cho việc thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật và chia sẻ dữ liệu.

James Chin nhấn mạnh bất kỳ sự chuyển dịch đột ngột nào khỏi USD đều tiềm ẩn rủi ro, bởi hầu hết các nước BRICS đang nắm giữ dự trữ ngoại hối lớn bằng đồng tiền này. Quá trình điều chỉnh cơ cấu dự trữ, nếu diễn ra, sẽ cần thời gian dài và được thực hiện một cách thận trọng để duy trì tính linh hoạt.

Theo SCMP