Rộ tin con trai cố lãnh đạo Ali Khamenei lên nắm quyền ở Iran, gây tranh cãi gay gắt vì ‘cha truyền con nối’

Truyền thông nước ngoài dẫn nguồn tin từ tờ Iran International hôm thứ Ba (3/3) cho biết, Hội đồng Chuyên gia Iran đã chọn ông Mojtaba Khamenei - con trai của Đại giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei (86 tuổi) làm Lãnh tụ Tối cao mới của nước này. Quyết định đó đã chấm dứt nhiều ngày đồn đoán sau khi cha ông thiệt mạng trong các cuộc không kích của Israel và Mỹ vào thứ Bảy tuần trước (28/2).

Tuy nhiên, theo tờ Hindustan Times, việc lựa chọn ông Mojtaba Khamenei có thể gây ra nhiều tranh cãi, bởi nước Cộng hòa Hồi giáo Iran thường xuyên chỉ trích chế độ quân chủ chuyên chế (cha truyền con nối) và luôn xây dựng hình ảnh hệ thống chính trị của mình công bằng hơn.

Các báo cáo cũng chỉ ra rằng, chính ông Ali Khamenei trước đó đã không đưa tên con trai mình vào danh sách các ứng viên kế vị tiềm năng mà ông chuẩn bị vào năm ngoái. Bên cạnh đó, trong giới giáo sĩ Shi'ite của Iran, việc kế vị theo kiểu cha truyền con nối vốn không được nhìn nhận một cách tích cực.

Mojtaba Khamenei - Người kế vị quyền lực trong bóng tối của Iran?

Theo các nguồn tin thân cận chia sẻ với tờ Iran International, Hội đồng Chuyên gia - cơ quan giáo sĩ của Iran đã bầu ông Mojtaba Khamenei, con trai thứ hai của cố lãnh đạo Ali Khamenei làm Lãnh đạo Tối cao mới. Quyết định này đánh dấu một trong những thời khắc quan trọng nhất lịch sử nước Cộng hòa Hồi giáo này khi lần đầu tiên sau 47 năm, quyền lực được chuyển giao trong cùng một gia đình kể từ cuộc cách mạng năm 1979.

Dù hiếm khi xuất hiện trước công chúng hay nắm giữ chức vụ chính thức, ông Mojtaba Khamenei (55 tuổi) từ lâu đã được coi là một trong những nhân vật có tầm ảnh hưởng nhất trong bộ máy lãnh đạo Iran.

Trong nhiều năm qua, ông hoạt động từ bên trong Văn phòng Lãnh đạo Tối cao, đóng vai trò là “người gác cổng” và nhà môi giới quyền lực bên cạnh cha mình. Vị trí của ông Mojtaba thường được so sánh với Ahmad Khomeini (con trai của người sáng lập Ruhollah Khomeini), người từng là trợ thủ đắc lực trong những năm đầu thành lập Nhà nước cách mạng Iran.

Các nhà phân tích cho biết ông Mojtaba đã dần dần xây dựng ảnh hưởng sâu rộng trong các tổ chức chính trị, an ninh và giáo sĩ của chế độ. Tiến sĩ Eric Mandel, Giám đốc Mạng lưới Thông tin và Chính trị Trung Đông (MEPIN) nhận định rằng Mojtaba là một nhân vật trung tâm nhưng đầy bí ẩn: “Mojtaba Khamenei đã xây dựng mối quan hệ sâu sắc với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và củng cố quyền lực trong cấu trúc chế độ. Ông ấy được xem là một trong những kiến trúc sư đằng sau các chính sách trấn áp của chính quyền”.

Mối liên hệ với bộ máy an ninh

Nguồn gốc quyền lực của ông Mojtaba Khamenei nằm ở mối quan hệ mật thiết với IRGC. Trong cuộc chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980, ông phục vụ tại Tiểu đoàn Habib - một đơn vị gồm các tình nguyện viên gắn liền với mạng lưới cách mạng mới nổi.

Nhiều đồng đội cũ của ông Mojtaba tại Tiểu đoàn Habib sau này đã thăng tiến lên các vị trí cấp cao trong bộ máy an ninh và tình báo, bao gồm cả các lãnh đạo của tổ chức tình báo IRGC. Những mối quan hệ từ thời chiến này được cho là đã giúp ông Mojtaba xây dựng nền tảng vững chắc trong giới thực thi quyền lực tại Iran.

Nghi vấn về trình độ tôn giáo

Hiến pháp Iran yêu cầu Lãnh đạo Tối cao phải có kiến thức sâu sắc về luật pháp Hồi giáo và được công nhận là một chức sắc tôn giáo cao cấp.

Tuy nhiên, ông Mojtaba Khamenei không nằm trong hàng ngũ những giáo sĩ cấp cao nhất. Dù theo học tại các chủng viện ở Qom dưới sự hướng dẫn của nhiều học giả bảo thủ, ông vẫn chưa đạt đến học vị Ayatollah hay Mujtahid. Ngoài ra, ông cũng thiếu kinh nghiệm điều hành và hành chính thực tế vốn là yêu cầu theo Hiến pháp Iran.

Một sự kế vị gây tranh cãi

Việc ông Mojtaba Khamenei lên nắm quyền kế vị người cha quá cố Ayatollah Ali Khamenei có khả năng sẽ làm gia tăng các chỉ trích rằng nước Cộng hòa Hồi giáo Iran đang biến tướng thành một “triều đại” cha truyền con nối - điều mà cuộc cách mạng năm 1979 vốn từng kịch liệt phản đối.

Sau nhiều thập kỷ ẩn mình trong bóng tối của cấu trúc quyền lực, ông Mojtaba Khamenei hiện đang đứng ở vị trí trung tâm trong một giai đoạn mang tính bước ngoặt đối với lịch sử hiện đại của Iran.

Phản ứng quốc tế và lời đe dọa từ Israel

Hai nguồn tin Iran được hãng tin Reuters trích dẫn cho biết Mojtaba đã sống sót sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào nước này.

Tuy nhiên, ngày 4/3, Bộ trưởng Quốc phòng Israel - ông Israel Katz đã đe dọa sẽ ám sát bất kỳ nhà lãnh đạo Iran nào được chọn để kế nhiệm Khamenei.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X (tên cũ là Twitter), ông Katz tuyên bố: “Bất kỳ nhà lãnh đạo nào được chế độ khủng bố Iran lựa chọn để tiếp tục thực hiện kế hoạch hủy diệt Israel, đe dọa Hoa Kỳ, thế giới tự do và các quốc gia trong khu vực cũng như đàn áp người dân Iran sẽ đều là mục tiêu ám sát chắc chắn, bất kể tên tuổi hay nơi ẩn náu của hắn”.

Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump vào hôm 3/3 cũng đã công khai suy ngẫm về mẫu hình lãnh đạo mà ông muốn thấy ở Iran sau vụ ám sát cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Trong một lần xuất hiện tại Phòng Bầu dục, ông cho rằng “kịch bản tồi tệ nhất” đối với Iran sẽ là sự xuất hiện của một nhà lãnh đạo khác không thân thiện với các ưu tiên của Mỹ.

Hệ thống chính trị Iran trong tình trạng báo động

Ông Luciano Zaccara, Phó Giáo sư nghiên cứu về chính trị Vùng Vịnh tại Đại học Qatar chia sẻ với kênh truyền hình Al Jazeera rằng hệ thống chính trị của Iran đã có sự chuẩn bị cho tình huống hiện tại khi biết rằng việc ông Ali Khamenei bị sát hại là một khả năng thực tế có thể xảy ra.

“Các cấu trúc vẫn tồn tại, hệ thống quyền lực và chuỗi mệnh lệnh vẫn được duy trì ổn định”, ông nhận định.

Theo The Nation/Iran International/Al Jazeera