Siêu cường châu Á xuất kho 53 triệu thùng dầu, đối mặt phép thử chưa từng có trong lịch sử

Theo Nikkei Asia, kho dự trữ dầu mỏ chiến lược của Nhật Bản - một trong những kho lớn nhất thế giới- đang phải đối mặt với phép thử về khả năng chống chịu trước cuộc xung đột kéo dài ở Trung Đông, trong khi chính phủ nước này lại đang kích cầu tiêu thụ thông qua chương trình trợ giá xăng vừa được khôi phục gần đây.

Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã bắt đầu xuất dầu từ căn cứ dự trữ dầu quốc gia Kikuma ở tỉnh Ehime từ hôm thứ Năm.

Khoảng 53 triệu thùng dầu, tương đương 1 tháng tiêu thụ và chiếm 20% tổng dự trữ quốc gia, sẽ được xuất dần theo từng giai đoạn từ 11 cơ sở trên khắp Nhật Bản. Đây là lần thứ 2 Nhật Bản xuất dầu từ kho dự trữ quốc gia.

Nhật Bản ban hành luật dự trữ dầu mỏ vào năm 1975 sau cú sốc dầu mỏ năm 1973. Kể từ đó, nước này không ngừng mở rộng cả dự trữ quốc gia lẫn dự trữ tư nhân.

Tính đến cuối tháng 12, lượng dầu dự trữ đạt 470 triệu thùng - đủ dùng trong 254 ngày tiêu thụ trong nước, hoặc 214 ngày theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Con số này cao hơn đáng kể so với mức trung bình 141 ngày của các nước thành viên IEA. Phần Lan có mức dự trữ tương đương 292 ngày, Hàn Quốc là 200 ngày, Anh là 124 ngày và Tây Ban Nha là 98 ngày.

Đa dạng hóa nguồn nhập khẩu dầu thô đã trở thành một trụ cột quan trọng của an ninh năng lượng sau các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong thập niên 1970. Tuy nhiên, Trung Đông đã cung cấp tới 96% lượng dầu thô mà Nhật Bản nhập khẩu trong năm tài khóa 2024, tăng mạnh so với mức 72% của năm tài khóa 1990.

Chính phủ Nhật Bản nhiều lần buộc phải rút lại các nỗ lực nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông

Trong khuôn khổ chiến lược đa dạng hóa, Nhật Bản từng tạm thời tăng nhập khẩu từ các nước sản xuất dầu ở châu Á như Indonesia và Trung Quốc. Tuy nhiên, nhu cầu tiêu thụ nội địa tại các nước này tăng lên, khiến lượng dầu họ có thể cung cấp cho Nhật Bản giảm xuống. Nhật Bản lại càng phụ thuộc nhiều hơn vào dầu Trung Đông sau khi ngừng mua dầu thô của Nga vì chiến sự Ukraine.

Các nhà máy lọc dầu của Nhật Bản đã được trang bị để phù hợp với đặc tính của dầu thô Trung Đông, do đó việc sử dụng dầu từ khu vực này giúp họ dễ dàng thu hồi vốn đầu tư hơn.

Ông Tetsuya Nomoto, Trưởng bộ phận nghiên cứu về năng lượng và kinh tế tuần hoàn tại Viện Nghiên cứu Mitsubishi, cho biết: “Đối với nguồn dầu ngoài Trung Đông, tỷ trọng các giao dịch giao ngay và ngắn hạn khá cao, rủi ro biến động thị trường cũng lớn. Với Nhật Bản, nước đặt ưu tiên vào việc bảo đảm nguồn cung ổn định về số lượng, việc dựa vào dầu Trung Đông - vốn chủ yếu dựa trên các hợp đồng dài hạn - có tính hợp lý nhất định”.

Cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã phơi bày điểm yếu lớn nhất trong chính sách năng lượng của Nhật Bản: tình trạng Eo biển Hormuz trên thực tế bị tê liệt. Ngay cả khi dự trữ dầu còn dồi dào, tác động đối với nền kinh tế Nhật Bản vẫn là điều không thể tránh khỏi.

Lượng dự trữ naphtha của Nhật Bản - nguyên liệu đầu vào cho các sản phẩm hóa dầu - hiện ở mức thấp. Một số doanh nghiệp như Idemitsu Kosan đã bắt đầu cắt giảm sản lượng ethylene, hóa chất cơ bản. Giá polymer và các sản phẩm hóa chất khác cũng đang tăng lên.

Trong khi đó, chính phủ Nhật Bản vẫn duy trì các chính sách hỗ trợ nhu cầu tiêu thụ dầu. Ngày 19/3, nước này khôi phục chương trình trợ giá xăng nhằm kéo giá bán lẻ xuống khoảng 170 yên (1,07 USD)/lít.

Chương trình trợ giá này ban đầu được triển khai từ năm 2022, nhưng đã bị dừng lại khi khoản phụ thu thuế xăng bị bãi bỏ vào cuối năm 2025.

Ngoài khoản 280 tỷ yên còn lại trong quỹ dành cho trợ giá xăng, khoảng 800 tỷ yên nữa sẽ được phân bổ từ quỹ dự phòng của năm tài khóa 2025. Nếu tính cả dầu diesel và các loại nhiên liệu khác, tổng ngân sách dành cho các chương trình trợ giá như vậy kể từ năm 2022 nhiều khả năng sẽ lên tới 9.000 tỷ yên.

“Một quan chức cấp cao của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp cho biết: ‘Hỗ trợ nhu cầu bằng trợ giá trong khi nguồn cung đang thu hẹp không phải là chính sách tốt’. Nếu các chương trình trợ giá kéo dài làm dấy lên lo ngại về sức khỏe tài khóa, đồng yên có thể chịu áp lực giảm giá”.

Tại cuộc họp hôm thứ Ba ở trụ sở Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền, Hiệp hội Dầu mỏ Nhật Bản đã kêu gọi áp dụng các biện pháp để kiềm chế nhu cầu tiêu thụ dầu.

Ông Takayuki Kobayashi, Trưởng ban chính sách của LDP, nói: “Hiện chúng ta chưa rơi vào tình trạng thiếu hụt ngay lập tức về nguồn cung dầu thô”, đồng thời cho biết chính phủ sẽ cân nhắc hành động tùy theo diễn biến sắp tới.

Tình hình tại Đông Nam Á - nơi mức dự trữ còn hạn chế

Nhiều nước đang áp dụng các biện pháp tiết kiệm năng lượng như cắt giảm điện sử dụng tại các tòa nhà công vụ và khuyến khích làm việc từ xa.

Hôm thứ Ba, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. đã ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng trên toàn quốc. Chính phủ nước này đặt mục tiêu xây dựng một kế hoạch tổng thể thông qua ủy ban liên ngành nhằm củng cố nguồn cung các mặt hàng thiết yếu như nhiên liệu, thực phẩm, thuốc men và nông sản.

Ngày 20/3, IEA đã công bố khuyến nghị tiết kiệm năng lượng dành cho chính phủ, doanh nghiệp và các hộ gia đình để chuẩn bị cho khả năng gián đoạn nguồn cung dầu và khí tự nhiên. 10 khuyến nghị bao gồm mở rộng làm việc từ xa, khuyến khích sử dụng phương tiện giao thông công cộng và hạ giới hạn tốc độ trên đường cao tốc.

Những biện pháp này, tương tự như các hạn chế đi lại trong giai đoạn đại dịch COVID-19, sẽ tạo ra những giới hạn nhất định đối với đời sống thường nhật. Nhiều cơ sở năng lượng tại Vịnh Ba Tư đã bị hư hại do cuộc khủng hoảng Iran, vì vậy ngay cả khi Eo biển Hormuz sớm được mở lại, tác động của cuộc khủng hoảng vẫn sẽ còn kéo dài.