Sự giàu có của Iran: Trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ 2 thế giới, xuất khẩu 2 triệu thùng dầu mỗi ngày, sở hữu 'vũ khí' hàng chục triệu tấn dưới lòng đất

Iran có tên chính thức là Cộng hòa Hồi giáo Iran, nằm tại khu vực Tây Nam Á và giữ vị trí địa chính trị quan trọng khi tiếp giáp Pakistan, Afghanistan, Turkmenistan, Azerbaijan, Armenia, Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq; phía Bắc giáp biển Caspi, phía Nam giáp vịnh Oman và vịnh Ba Tư.

Với diện tích khoảng 1,648 triệu km² và dân số hơn 90 triệu người, quốc gia này đứng thứ 17 thế giới về cả diện tích lẫn dân số, đồng thời là nước lớn thứ 6 tại châu Á. Thủ đô Tehran là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và công nghiệp lớn nhất cả nước. Trước năm 1935, Iran được biết đến với tên gọi Ba Tư.

Iran được chia thành 30 tỉnh với điều kiện tự nhiên đa dạng. Khí hậu chủ yếu mang tính lục địa, mùa hè nóng, mùa đông lạnh và có mưa; riêng khu vực miền núi phía Bắc và phía Tây có đặc điểm cận nhiệt đới. Lượng mưa phân bổ không đồng đều, giảm dần theo trục Tây Bắc - Đông Nam; nhiều vùng thảo nguyên và đồng bằng ven biển phía Nam chỉ nhận dưới 12,7cm mưa mỗi năm. Nguồn nước phụ thuộc lớn vào băng tuyết tan từ các dãy núi, trong đó đỉnh Damavand là ngọn núi cao nhất cả nước.

Về cơ cấu dân cư, khoảng 1/2 dân số là người gốc Ba Tư; người Azerbaijan chiếm gần 1/4 dân số; bên cạnh đó còn có các cộng đồng Kurd, Lurs, Qashqai và Bakhtiari. Một bộ phận dân cư sinh sống tại khu vực nông thôn, duy trì hình thức du canh, du cư.

Iran được xem là một trong những cái nôi của văn minh nhân loại với lịch sử thành văn từ khoảng năm 3.200 trước Công nguyên. Sau khi bị các lực lượng Hồi giáo chinh phục, quốc gia này bước vào giai đoạn phát triển trong thế giới Hồi giáo.

Giai đoạn 1905-1911 ghi nhận cuộc Cách mạng Hiến pháp Ba Tư. Năm 1979, chế độ quân chủ bị lật đổ, Iran tuyên bố thành lập Cộng hòa Hồi giáo, mở ra thời kỳ biến động sâu rộng. Cuộc chiến Iran - Iraq kéo dài 8 năm sau đó tác động mạnh đến nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ. 2 thập kỷ tiếp theo chứng kiến quá trình chuyển đổi chính trị - xã hội, trong khi ảnh hưởng của các nhóm bảo thủ trong bộ máy quyền lực vẫn duy trì đáng kể...

Về tài nguyên, theo U.S. Energy Information Administration (EIA), Iran sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên đã được chứng minh lớn thứ 2 và trữ lượng dầu thô lớn thứ 3 thế giới, chiếm hơn 9% tổng trữ lượng dầu toàn cầu. Mỗi ngày, nước này xuất khẩu khoảng 1,5-2 triệu thùng dầu, chủ yếu sang Trung Quốc.

Bên cạnh dầu khí, Iran nằm trong nhóm 15 quốc gia giàu khoáng sản nhất thế giới. Theo thông tin từ website Bộ Ngoại giao Iran, quốc gia này có hơn 68 loại khoáng sản, trong đó trữ lượng kẽm lớn nhất thế giới, đồng và sắt đứng thứ 9, chì đứng thứ 11 và vàng lớn nhất khu vực Trung Đông. Tổ chức Khảo sát Địa chất Iran cho biết tổng trữ lượng khoáng sản đã xác nhận đạt khoảng 37 tỷ tấn, tiềm năng có thể lên tới 57 tỷ tấn, với giá trị ước tính 770 tỷ USD chưa bao gồm dầu khí.

Sản lượng vàng của Iran ghi nhận mức tăng đáng kể trong hơn 20 năm qua. Theo dữ liệu do nền tảng CEIC tổng hợp từ báo cáo thường niên của U.S. Geological Survey (USGS), năm 2001 sản lượng vàng mới đạt 192 kg. Từ giữa những năm 2000, việc triển khai các dự án tại mỏ Mouteh (Isfahan) và mỏ Zarshuran (Tây Azerbaijan) giúp sản lượng tăng mạnh, đạt mức 8,5 tấn vào năm 2019 và duy trì khoảng 7 tấn/năm trong các năm gần đây. Trend News Agency dẫn nguồn cho biết mỏ Zarshuran có trữ lượng khoảng 43 triệu tấn quặng, tương đương gần 140 tấn vàng có thể thu hồi.

Tuy nhiên, nền kinh tế Iran đang đối diện nhiều thách thức. Các lệnh cấm vận của Mỹ và quốc tế liên quan đến chương trình hạt nhân kéo dài nhiều năm đã tạo sức ép lớn đối với kinh tế vĩ mô. Tháng 12/2025, lạm phát tại Iran ở mức 52% so với cùng kỳ năm trước. Đồng nội tệ mất hơn 1/3 giá trị so với USD trong vòng 1 năm, làm suy giảm đáng kể sức mua.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo GDP danh nghĩa của Iran năm 2025 đạt khoảng 341 tỷ USD, GDP bình quân đầu người giảm xuống còn 3.900 USD. Trước đó, cuối năm 2024, GDP danh nghĩa từng vượt 400 tỷ USD, với GDP bình quân đầu người khoảng 4.600 USD. Iran hiện xếp thứ 117 thế giới về GDP bình quân đầu người.

Các số liệu cho thấy Iran sở hữu nguồn tài nguyên phong phú và tiềm năng kinh tế lớn, song nền kinh tế đang chịu tác động đáng kể từ lạm phát cao và những biến động vĩ mô kéo dài.