Sự phân hóa của doanh nghiệp cà phê Việt trước ngưỡng tái cấu trúc toàn thị trường

Tại Hội thảo khoa học cà phê quốc tế trong khuôn khổ Lễ hội cà phê di sản toàn cầu lần thứ nhất, tổ chức tại Đà Lạt ngày 22/12, ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (VICOFA), đã đưa ra những dự báo dài hạn cho ngành cà phê Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Theo ông Hải, tái cấu trúc theo hướng bền vững, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc nếu Việt Nam không muốn tiếp tục mắc kẹt trong vai trò quốc gia xuất khẩu nguyên liệu thô.

Nhận định này được đưa ra trong bối cảnh chuỗi giá trị cà phê toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái định hình sâu sắc, dưới tác động đồng thời của xung đột địa chính trị, biến đổi khí hậu và các rào cản thương mại mới.

Thị trường cà phê thế giới: Dư cung trên lý thuyết, “chặt” trong thực tế

Niên vụ cà phê 2024–2025 khép lại với nhiều nghịch lý. Theo Tổ chức Cà phê thế giới (ICO), sản lượng cà phê toàn cầu đạt khoảng 177,53 triệu bao, tăng 5,2% so với niên vụ trước, trong khi tiêu thụ đạt 175,07 triệu bao, tăng 1,4%. Xét về lý thuyết, thị trường chuyển sang trạng thái dư cung nhẹ.

Tuy nhiên, lượng tồn kho đạt chuẩn trên các sàn giao dịch quốc tế lại giảm mạnh, đặc biệt là Arabica tại New York, khiến cán cân cung – cầu thực tế trở nên “chặt” hơn. Cùng với đó, các hiện tượng thời tiết cực đoan tại Brazil, Việt Nam và nhiều quốc gia sản xuất lớn tiếp tục làm gia tăng rủi ro nguồn cung, góp phần duy trì mặt bằng giá cà phê ở mức cao.

Một yếu tố mang tính cấu trúc khác đang tác động mạnh tới chuỗi giá trị cà phê toàn cầu là Quy định chống phá rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Dù EU đã giãn lộ trình áp dụng, nhưng các yêu cầu cốt lõi về truy xuất nguồn gốc, tính hợp pháp và không phá rừng vẫn được giữ nguyên, buộc các quốc gia xuất khẩu phải điều chỉnh mô hình sản xuất và thương mại.

Cà phê Việt Nam: Kỷ lục xuất khẩu nhưng giá trị gia tăng còn mỏng

Ở trong nước, niên vụ 2024–2025 ghi nhận sự phục hồi đáng kể về sản lượng, ước đạt gần 1,8 triệu tấn. Việt Nam tiếp tục giữ vị thế quốc gia sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới, với Robusta chiếm hơn 90% diện tích.

Về xuất khẩu, ngành cà phê lập kỷ lục mới với hơn 1,5 triệu tấn và kim ngạch vượt 8,4 tỷ USD. Tuy nhiên, mức tăng trưởng kim ngạch chủ yếu đến từ yếu tố giá, trong khi sản lượng chỉ tăng nhẹ. Đáng chú ý, khoảng 90–91% lượng cà phê xuất khẩu vẫn là cà phê nhân thô, trong khi tỷ trọng cà phê rang xay, hòa tan và các sản phẩm chế biến sâu còn thấp.

Tiêu thụ nội địa dù có cải thiện nhưng mới chiếm khoảng 15% tổng sản lượng, với mức tiêu thụ bình quân đầu người 2,5–3 kg mỗi năm. Điều này cho thấy dư địa phát triển còn lớn, song chưa trở thành động lực đủ mạnh để tái cấu trúc ngành.

Doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam - phân hóa trong chu kỳ giá cao

Trong bối cảnh giá cà phê duy trì ở mức cao, hoạt động của các doanh nghiệp xuất khẩu lại cho thấy sự phân hóa rõ rệt. Giá nguyên liệu tăng giúp doanh thu cải thiện, nhưng đồng thời làm gia tăng nhu cầu vốn lưu động, chi phí tài chính và rủi ro biên lợi nhuận.

Những doanh nghiệp có định hướng chế biến sâu và thị trường tiêu thụ ổn định có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến động. Ngược lại, các doanh nghiệp thuần xuất khẩu cà phê nhân thô dễ rơi vào thế bị động khi giá nguyên liệu neo cao và tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng khắt khe.

Thực tế này cho thấy, mặt bằng giá cao không đồng nghĩa với lợi nhuận bền vững. Tái cấu trúc chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng, đang trở thành bài toán sống còn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam trong giai đoạn tới.

Ở nhóm doanh nghiệp dẫn đầu, CTCP Vinacafé Biên Hòa (mã chứng khoán VCF) tiếp tục khẳng định vị thế nhờ tập trung vào chế biến sâu và thị trường tiêu thụ ổn định. Quý III/2025, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu thuần 546 tỷ đồng, giảm 10% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, giá vốn hàng bán sụt giảm mạnh hơn giúp lợi nhuận gộp tăng 12%, đạt 125 tỷ đồng. Doanh thu tài chính duy trì ở mức 26 tỷ đồng. Lợi nhuận sau thuế đạt 112 tỷ đồng, tăng 12% so với cùng kỳ.

Lũy kế 9 tháng đầu năm 2025, Vinacafé Biên Hòa đạt doanh thu thuần 1.855 tỷ đồng và lãi sau thuế 362 tỷ đồng, lần lượt tăng 11% và 26% so với cùng kỳ. Với kế hoạch năm 2025 đạt doanh thu 2.700–2.950 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế 470–516 tỷ đồng, doanh nghiệp đã hoàn thành khoảng 69% kế hoạch doanh thu và 77% chỉ tiêu lợi nhuận. Vinacafé Biên Hòa cũng là một trong những doanh nghiệp có tỷ lệ chi trả cổ tức cao trên thị trường chứng khoán, gần nhất là mức 48.000 đồng/cổ phiếu trong tháng 10/2025.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê nhân chịu ảnh hưởng rõ rệt từ biến động giá nguyên liệu. CTCP Cà phê Thắng Lợi (mã CFV), doanh nghiệp xuất khẩu Robusta tại Đắk Lắk, ghi nhận trong 6 tháng đầu năm 2025 doanh thu thuần đạt 281,6 tỷ đồng, tăng gần 6,3% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, giá vốn hàng bán tăng nhanh lên gần 264 tỷ đồng khiến lợi nhuận gộp giảm mạnh còn 17,7 tỷ đồng. Lợi nhuận sau thuế chỉ đạt khoảng 1,16 tỷ đồng, giảm hơn 95% so với cùng kỳ năm 2024.

Tình trạng khó khăn càng rõ nét hơn ở các doanh nghiệp quy mô nhỏ. CTCP Cà phê Phước An (mã CPA) trong 6 tháng đầu năm 2025 đạt doanh thu thuần khoảng 6,51 tỷ đồng, giảm gần 50% so với cùng kỳ. Lợi nhuận gộp chỉ còn 1,17 tỷ đồng, trong khi doanh nghiệp ghi nhận lỗ sau thuế gần 2,34 tỷ đồng, tăng so với mức lỗ cùng kỳ năm trước.

Diễn biến trên cho thấy, chu kỳ giá cà phê cao không mang lại lợi ích đồng đều cho toàn ngành. Trong bối cảnh chuỗi giá trị cà phê toàn cầu đang tái cấu trúc, khoảng cách giữa doanh nghiệp có chiến lược chế biến sâu và doanh nghiệp thuần xuất khẩu nguyên liệu ngày càng nới rộng. Với các doanh nghiệp cà phê Việt Nam, tái cấu trúc không còn là câu chuyện dài hạn, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết để duy trì khả năng cạnh tranh.