Thách thức sự thống trị của Trung Quốc, Nhật Bản chuyển giao công nghệ đất hiếm cho quốc gia Đông Nam Á

Nhật Bản sẽ cung cấp hỗ trợ công nghệ cho Malaysia trong lĩnh vực khoáng sản đất hiếm, nhằm giúp đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu, theo thông tin Nikkei được biết.

Dự án dự kiến được tài trợ thông qua chương trình viện trợ phát triển chính thức (ODA) của Nhật Bản, đánh dấu lần đầu tiên ODA được sử dụng giữa hai nước cho hoạt động khai thác và tinh luyện đất hiếm.

Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) đã cử các chuyên gia trong các lĩnh vực như địa chất tài nguyên và hóa học môi trường tới Malaysia vào tháng 2 năm nay để tiến hành các nghiên cứu ban đầu.

Hiện quan chức hai bên đang thảo luận về mục tiêu cũng như các chi tiết cụ thể của dự án. Theo kế hoạch, khoảng 10 nhân sự Malaysia, bao gồm các chuyên gia về chế biến khoáng sản, sẽ được cử sang Nhật Bản để tham gia các khóa đào tạo.

Nhật Bản dự kiến cung cấp công nghệ tinh luyện thân thiện với môi trường. Thông thường, các hóa chất được sử dụng để tách và thu hồi các nguyên tố đất hiếm từ bùn khoáng, quá trình này tạo ra chất thải có thể chứa vật liệu phóng xạ. Nếu quy trình không được thực hiện đúng cách, đất xung quanh các nhà máy tinh luyện có thể bị ô nhiễm.

Chính phủ Malaysia ước tính nước này sở hữu khoảng 16 triệu tấn đất hiếm, bao gồm neodymium và dysprosium – hai nguyên tố quan trọng trong việc chế tạo động cơ cho xe điện.

Con số này tương đương khoảng một phần ba trữ lượng 44 triệu tấn của Trung Quốc, quốc gia đang dẫn đầu thế giới về trữ lượng đất hiếm, theo dữ liệu do Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) công bố năm 2025.

Tuy nhiên, Malaysia hầu như chưa khai thác nhiều đất hiếm do thiếu công nghệ khai thác. Hiện Trung Quốc kiểm soát khoảng 90% hoạt động tinh luyện đất hiếm toàn cầu, trong khi Malaysia đứng thứ hai nhưng chỉ khoảng 4%. Nhật Bản vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nhập khẩu từ Trung Quốc, dù đã có một số nỗ lực đa dạng hóa trước đây.

Thông qua dự án tại Malaysia, Nhật Bản đặt mục tiêu phát triển các nguồn cung đất hiếm ngoài Trung Quốc. Đồng thời, bằng việc tăng cường quan hệ thông qua hỗ trợ công nghệ, Tokyo cũng hy vọng được ưu tiên tiếp nhận nguồn cung từ Malaysia trong tương lai.

Vào tháng 2, Trung Quốc đã công bố lệnh cấm xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng – tức hàng hóa hoặc công nghệ có thể dùng cho cả mục đích dân sự và quân sự – đối với 20 tổ chức của Nhật Bản, làm dấy lên lo ngại rằng đất hiếm có thể nằm trong danh sách hạn chế này.

Trung Quốc hiện cũng đi trước Nhật Bản trong việc hỗ trợ phát triển đất hiếm tại Malaysia. Trong chuyến thăm Malaysia vào tháng 4/2025, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã công bố kế hoạch giúp nước này nâng cao năng lực khai thác và phát triển đất hiếm.

Tuy nhiên, Trung Quốc thường đưa các kỹ sư của mình sang trực tiếp thực hiện dự án, điều này không hoàn toàn phù hợp với mong muốn của Malaysia là tự phát triển đội ngũ kỹ sư và tiếp cận công nghệ tiên tiến trong khai thác và tinh luyện đất hiếm.

Nhật Bản tin rằng họ có thể đáp ứng nhu cầu đó. Chương trình ODA của Tokyo nổi tiếng với hình thức hỗ trợ dài hạn, trong đó các nhân viên JICA và chuyên gia Nhật Bản ở lại quốc gia nhận viện trợ để đào tạo nhân lực địa phương.

Nhật Bản trong thời gian gần đây cũng đang tìm kiếm các nguồn đất hiếm ngoài Trung Quốc. Chính phủ nước này có kế hoạch thúc đẩy khai thác tại một số quốc gia, bao gồm Namibia ở Tây Nam châu Phi.

Bên cạnh đó, tập đoàn thương mại Nhật Bản Sojitz cũng dự kiến mở rộng nhập khẩu đất hiếm từ Australia, nâng danh mục hiện có từ hai lên tối đa sáu loại đất hiếm trung bình và nặng vào giữa năm 2027.

Một quan chức của Bộ Ngoại giao Nhật Bản bày tỏ hy vọng rằng nếu dự án tại Malaysia thành công, các chương trình tương tự có thể được triển khai với những nền kinh tế mới nổi khác.