Thầy giáo duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam có 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ

Trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam, Trần Ích Phát được nhắc đến như một nhà giáo đặc biệt. Ông xuất thân trong gia đình nghèo khó nhưng nhờ sự ham học, chăm chỉ đã trở thành thầy giáo lừng danh.

Theo Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát sống vào thời Lê Sơ, xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo ở làng Triều Dương, huyện Chí Linh, Hải Dương, nay thuộc Hải Phòng. Gia đình ông không có truyền thống khoa cử. Không những thế, vì hoàn cảnh khó khăn nên đến 10 tuổi ông mới được học chữ.

Với tư chất thông minh và tinh thần học hỏi, ông có thể học thuộc các kinh sách, thi ca, kinh nghĩa... sau ít lần đọc qua. Đến năm 15 tuổi, ông được biết đến là người thông hiểu kinh sách, văn chương và có tiếng trong vùng.

Năm 1448, dưới triều vua Lê Nhân Tông, Trần Ích Phát dự kỳ thi Hương và đỗ đầu, đạt danh hiệu Giải nguyên. Tuy nhiên, ông không thành công ở kỳ thi Hội sau đó.

Thay vì tiếp tục con đường khoa cử hoặc tìm cơ hội ra làm quan, Trần Ích Phát quyết định về quê mở trường, dành tâm huyết cho việc dạy học và đào tạo nhân tài. Tiếng lành đồn xa, sĩ tử từ nhiều nơi tìm đến ông theo học.

Theo Những người thầy trong sử Việt, trong quá trình dạy học, ông luôn chú ý đến năng lực, tính cách và điểm riêng của từng học trò để khích lệ, tìm cách hướng dẫn phù hợp.

Với phương pháp dạy này, các học trò của ông rất giỏi. Trong các khoa thi từ năm 1463 đến 1496, học trò của Trần Ích Phát có 3 người đỗ Trạng nguyên, 4 Bảng nhãn, 6 Thám hoa, 10 Hoàng giáp và 51 Tiến sĩ. Tổng cộng 74 học trò đỗ đại khoa, trải đều ở nhiều danh vị cao nhất của khoa cử phong kiến. Phần lớn những học trò này thành danh dưới triều Lê Thánh Tông, giai đoạn giáo dục và khoa cử phát triển mạnh.

Nhiều học trò của Trần Ích Phát đỗ đạt khi còn rất trẻ, như Vũ Kiệt đỗ Trạng nguyên năm 21 tuổi, Trần Sùng Dĩnh ở tuổi 23, Nguyễn Huân đỗ Bảng nhãn năm 21 tuổi và Đinh Lưu Kim trở thành Thám hoa khi mới 18 tuổi.

Đáng chú ý, trong số khoảng 45-48 người từng đỗ Trạng nguyên trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam, có 3 người là học trò của ông là Vũ Kiệt (1472), Trần Sùng Dĩnh (1487) và Nghiêm Viện (1496).

Đặc biệt, ở hai khoa thi năm 1487 và 1496 dưới triều Lê Thánh Tông, học trò của Trần Ích Phát lần lượt chiếm trọn cả ba vị trí Tam khôi. Năm 1487 là Trần Sùng Dĩnh - Trạng nguyên, Nguyễn Đức Huấn - Bảng nhãn và Thân Cảnh Vân - Thám hoa; năm 1496 là Nghiêm Viện - Trạng nguyên, Nguyễn Huân - Bảng nhãn và Đinh Lưu Kim - Thám hoa. Hai lần học trò cùng chiếm trọn Tam khôi là thành tích đặc biệt hiếm thấy trong lịch sử khoa cử Việt Nam.

Danh tiếng của người thầy ở Chí Linh cũng đến tai nhà vua. Theo nhiều sử liệu, khi còn là hoàng tử, Lê Thánh Tông đã biết và ngưỡng mộ tài năng của Trần Ích Phát.

Sau này, ghi nhận công lao đào tạo nhân tài cho triều đình, vua phong ông làm Đông Các đại học sĩ. Tuy nhiên, Trần Ích Phát không nhận ra làm quan mà tiếp tục cuộc sống giản dị ở quê, gắn bó với việc dạy học.

Tư liệu về cuộc đời Trần Ích Phát hiện không còn nhiều, chủ yếu được lưu lại qua sử sách, giai thoại và một số ghi chép liên quan đến học trò. Một giai thoại được Những người thầy trong sử Việt ghi lại cho thấy quy mô trường học của ông từng rất lớn. Thậm chí người dân trong làng dựng nhà cho học trò trọ học, còn hàng quán bán giấy bút, dầu đèn cũng trở nên nhộn nhịp.

Dù những câu chuyện ấy mang màu sắc giai thoại, thành tích 74 học trò đỗ đại khoa vẫn khiến Trần Ích Phát trở thành một trường hợp đặc biệt trong lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam. Ở quê hương ông có một con phố được đặt tên Trần Ích Phát.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Thầy giáo lừng danh sử Việt với 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ là ai? - Báo Hải Phòng

Người thầy nổi danh với kỳ tích có nhiều học trò đỗ Đại khoa nhất trong lịch sử Việt Nam - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Người thầy của 3 Trạng nguyên và 71 tiến sĩ - Báo Giáo dục Thời đại.