Thị trường carbon hình thành: Doanh nghiệp nào chịu áp lực, ai đón cơ hội?

Việt Nam đang bước vào giai đoạn quan trọng trong lộ trình phát triển thị trường carbon, khi Chính phủ chính thức ban hành các quy định pháp lý nhằm thí điểm và tiến tới vận hành sàn giao dịch carbon trong nước.

Theo báo cáo vĩ mô tháng 2/2026 của Chứng khoán BIDV (BSC), quá trình này không chỉ là bước đi nhằm thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, mà còn mở ra một cấu phần thị trường hoàn toàn mới đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Theo lộ trình, giai đoạn thí điểm sàn giao dịch carbon sẽ kéo dài đến hết năm 2028, trước khi chính thức vận hành từ năm 2029. Trong giai đoạn đầu, hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí cho ba lĩnh vực trọng điểm gồm nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Doanh nghiệp được phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% hạn ngạch phát thải và được vay mượn tối đa 15% hạn ngạch của năm sau để sử dụng cho năm trước.

Từ năm 2029, cơ chế phân bổ sẽ chuyển dần sang đấu giá, đồng thời mở rộng phạm vi sang các ngành khác theo danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính. Đáng chú ý, Việt Nam cũng đặt mục tiêu liên kết và cho phép trao đổi tín chỉ carbon với thị trường khu vực và quốc tế.

Khung pháp lý cho thị trường carbon đã được định hình tương đối rõ nét, với nền tảng là Luật Bảo vệ môi trường 2020 – chính thức luật hóa việc tổ chức và phát triển thị trường carbon trong nước, khẳng định tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải là tài sản được phép giao dịch. Các nghị định mới ban hành trong năm 2025–2026 tiếp tục hoàn thiện cơ chế tổ chức, vận hành và giám sát sàn giao dịch.

Theo thiết kế, hàng hóa trên sàn giao dịch carbon gồm hai loại: Tín chỉ carbon hình thành từ các dự án bù đắp phát thải (như trồng rừng, năng lượng tái tạo, xử lý chất thải…) và hạn ngạch phát thải còn dư của các doanh nghiệp.

Quy trình giao dịch được tổ chức theo mô hình có đăng ký và lưu ký tập trung. Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng, quản lý hệ thống đăng ký quốc gia, cập nhật toàn bộ thông tin về hạn ngạch và tín chỉ; các công ty chứng khoán đóng vai trò trung gian giao dịch; ngân hàng thực hiện thanh toán; và cơ quan quản lý giám sát toàn bộ quá trình.

Đáng chú ý, thị trường tín chỉ carbon tự nguyện tại Việt Nam thực tế đã tồn tại từ năm 2008 thông qua các dự án Cơ chế phát triển sạch (CDM) theo Nghị định thư Kyoto, song chưa có sàn giao dịch tập trung. Việc thiết lập sàn giao dịch carbon đánh dấu bước chuyển từ mô hình rời rạc sang một thị trường có tổ chức, minh bạch và được luật hóa.

Một điểm đáng chú ý trong báo cáo của BSC là mức giá tín chỉ carbon của Việt Nam hiện ở vùng thấp so với thế giới, khoảng 5 USD/tấn CO2, trong khi mức giá trung bình của 26 hệ thống ETS được thống kê năm 2025 vào khoảng 37 USD/tấn CO2.

Mức giá này phản ánh dư địa phát triển lớn nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc nâng cao chất lượng và tiêu chuẩn hóa tín chỉ để có thể kết nối với thị trường quốc tế. Trong bối cảnh nhiều nền kinh tế áp dụng các cơ chế như CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) của EU, thị trường carbon nội địa được kỳ vọng sẽ hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng tốt hơn với yêu cầu giảm phát thải toàn cầu.

Doanh nghiệp nào chịu áp lực, ai hưởng lợi?

Việc hình thành thị trường tín chỉ carbon sẽ tạo ra sự phân hóa giữa các nhóm doanh nghiệp.

Trước mắt, các doanh nghiệp thuộc ngành nhiệt điện, thép, xi măng – nhóm được phân bổ hạn ngạch thí điểm sẽ chịu áp lực chi phí nếu vượt ngưỡng phát thải cho phép và phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon. Biên lợi nhuận của các doanh nghiệp này vì thế có thể chịu tác động trực tiếp từ giá carbon trong tương lai.

Ngược lại, các doanh nghiệp sở hữu quỹ đất rừng lớn, hoạt động trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ môi trường hoặc có dự án tiết kiệm năng lượng có tiềm năng tạo ra nguồn cung tín chỉ carbon và hưởng lợi trung – dài hạn. Trong bối cảnh dòng vốn ESG và tài chính xanh ngày càng được ưu tiên, các doanh nghiệp có chiến lược giảm phát thải rõ ràng có thể được tái định giá tích cực hơn trên thị trường chứng khoán.

Theo đánh giá của BSC, sàn giao dịch carbon khi đi vào vận hành sẽ trở thành một biến số mới trong mô hình định giá doanh nghiệp. Không chỉ tác động đến cấu trúc chi phí, carbon còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu, dòng vốn đầu tư và vị thế cạnh tranh dài hạn.

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và đang từng bước chuyển từ cách tiếp cận “tự nguyện” sang “bắt buộc” trong thực hành ESG. Sự xuất hiện của thị trường tín chỉ carbon vì thế không đơn thuần là một công cụ môi trường, mà đang dần trở thành một cấu phần của hạ tầng tài chính – nơi yếu tố phát thải sẽ được lượng hóa thành chi phí, tài sản và cơ hội đầu tư.

Trong bối cảnh toàn cầu đẩy mạnh cơ chế định giá carbon, việc sớm thiết lập và vận hành thị trường carbon nội địa có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động hơn trong hội nhập, đồng thời tạo nền tảng cho một chu kỳ tăng trưởng gắn với kinh tế xanh trong những năm tới.