Thương mại điện tử bứt phá nhưng gian lận trên không gian mạng gia tăng cả về quy mô và mức độ tinh vi

Tại Diễn đàn “Gian lận thương mại trên không gian mạng: Thách thức và giải pháp ngăn chặn”, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết theo báo cáo của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), chỉ tính riêng 9 tháng đầu năm 2025, doanh số thương mại điện tử trong nước đã đạt 305.900 tỷ đồng, tăng 34,35% so với cùng kỳ năm 2024.

Tốc độ tăng trưởng ấn tượng này tiếp tục khẳng định vai trò ngày càng lớn của thương mại điện tử trong nền kinh tế số, đồng thời đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường thương mại điện tử năng động và tiềm năng nhất khu vực ASEAN.

Sự mở rộng nhanh chóng của thương mại điện tử đã góp phần thúc đẩy tiêu dùng, hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, đi kèm với những lợi ích rõ nét, lĩnh vực này cũng đang đối mặt với nhiều hệ lụy, trong đó nổi cộm là tình trạng lợi dụng kẽ hở pháp lý để buôn lậu, gian lận thương mại, kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng và hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ. Các hành vi vi phạm không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp làm ăn chân chính mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi, sức khỏe, thậm chí tính mạng của người tiêu dùng, làm gia tăng tâm lý hoang mang, mất niềm tin trên môi trường mua sắm trực tuyến.

Theo ghi nhận của Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia), chỉ riêng trong quý III/2025, các lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ và xử lý hơn 31.000 vụ việc liên quan đến buôn lậu và gian lận thương mại, với số tiền thu nộp ngân sách nhà nước vượt 3.600 tỷ đồng. Đáng chú ý, cơ quan chức năng đã khởi tố 462 vụ án hình sự với 915 đối tượng, phản ánh mức độ gia tăng cả về quy mô lẫn tính chất nghiêm trọng, tinh vi của các hành vi vi phạm trên không gian mạng.

Thông tin thêm về công tác quản lý lĩnh vực thương mại điện tử, bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động Thương mại điện tử (Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương), cho biết chỉ tính riêng trong năm 2025, các cơ quan chức năng đã yêu cầu gỡ bỏ hơn 47.000 thông tin và sản phẩm vi phạm, bao gồm hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Con số này tăng mạnh so với các năm trước, khi số lượng thông tin, sản phẩm vi phạm bị xử lý chỉ dừng ở mức dưới 10.000. Cùng với đó, khoảng 17.000 gian hàng vi phạm trên các nền tảng thương mại điện tử đã bị xử lý, trong đó tập trung nhiều trên các sàn lớn.

Theo đại diện Bộ Công Thương, việc Luật Thương mại điện tử dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt quan trọng trong hoàn thiện hành lang pháp lý, không chỉ đối với hoạt động thương mại điện tử mà còn đối với toàn bộ hoạt động kinh doanh trên không gian mạng. Luật mới được kỳ vọng sẽ làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia, tăng tính minh bạch, đồng thời tạo công cụ pháp lý đủ mạnh để xử lý các hành vi vi phạm.

Nhận định về xu hướng vi phạm trong thời gian tới, ông Trần Đức Đông, Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, cho biết buôn lậu, gian lận thương mại, đặc biệt là sản xuất, kinh doanh hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, vẫn diễn biến phức tạp với nhiều yếu tố rủi ro. Đáng chú ý, các hành vi vi phạm đang có xu hướng chuyển từ quy mô nhỏ lẻ, tự phát sang lợi dụng tư cách pháp nhân để thành lập doanh nghiệp, hình thành các hệ sinh thái liên danh, liên kết trong và ngoài nước, tổ chức thành các đường dây, ổ nhóm với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Các hoạt động vi phạm cũng đang dịch chuyển mạnh từ mua bán, vận chuyển trực tiếp sang ứng dụng công nghệ số và thương mại điện tử để đặt hàng, kinh doanh và vận chuyển hàng hóa vi phạm thông qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh. Trong khi đó, do còn tồn tại những vướng mắc về cơ chế, thiếu hụt nguồn lực, cũng như hạn chế trong ứng dụng khoa học kỹ thuật và sự phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng, nhiều loại hàng lậu, hàng cấm, hàng giả, hàng kém chất lượng và hàng vi phạm sở hữu trí tuệ vẫn được công khai rao bán trên môi trường mạng.

Theo thống kê của cơ quan chức năng, các vụ gian lận thương mại hiện chiếm tỷ lệ rất lớn, từ 79–87% tổng số vụ việc vi phạm được phát hiện. Ngược lại, các vụ việc liên quan đến hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ dù diễn biến phức tạp nhưng tỷ lệ phát hiện và xử lý còn thấp, chỉ chiếm khoảng 1,6–4,6%. Bên cạnh đó, không ít vụ việc khi bị phát hiện vẫn gặp khó khăn trong việc xác định đối tượng vi phạm, gây trở ngại cho công tác thu giữ, bảo quản và xử lý vật chứng.

Để nâng cao hiệu quả công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong thời gian tới, Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục triển khai nghiêm túc các chỉ đạo của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ; đồng thời rà soát, tháo gỡ các vướng mắc về pháp luật, cơ chế phối hợp, từng bước hoàn thiện thể chế. Cùng với đó, các lực lượng chức năng cần tăng cường ứng dụng công nghệ số, xây dựng và kết nối cơ sở dữ liệu về hàng hóa, đẩy mạnh chia sẻ thông tin liên ngành, qua đó nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý vi phạm và bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh trên không gian mạng.