Thương vụ IPO ‘điên rồ’ của SpaceX có thể đưa Elon Musk chạm mốc tài sản 1.000 tỷ USD?

Dù đánh giá thế nào về Elon Musk, SpaceX vẫn là một minh chứng đáng kinh ngạc cho sức mạnh của thị trường tự do.

Nếu mượn cách nói từ một tác giả khoa học viễn tưởng mà Musk yêu thích, SpaceX gần như là sản phẩm của “xác suất bất khả thi”. Khi Musk bắt đầu, rất ít người tin rằng một công ty khởi nghiệp có thể tự thiết kế tên lửa nhiên liệu lỏng và đưa nó vào quỹ đạo. Càng ít người tin rằng một tên lửa đẩy có thể quay trở lại Trái Đất, hạ cánh thẳng đứng bằng chính phần đuôi và được tái sử dụng.

Đến nay, chưa ai thu hồi thành công tầng 2 của tên lửa, bộ phận phải chịu nhiệt độ khoảng 1.500°C khi tái nhập khí quyển.

Theo The Economist, SpaceX đã đạt kỳ tích đầu tiên vào năm 2008, chỉ 6 năm sau khi thành lập, và đạt kỳ tích thứ 2 vào năm 2015. Trong lần thử mới nhất cách đây ít ngày, Musk vẫn chưa chinh phục được kỳ tích thứ 3: thu hồi tầng 2 của tên lửa. Nhưng SpaceX nhiều khả năng sẽ thử lại nhiều lần, cho đến khi thành công hoặc cạn tiền.

Thương vụ IPO khổng lồ và tham vọng AI của Elon Musk

Thành công trong lĩnh vực tên lửa là điều then chốt nếu Musk muốn hiện thực hóa tham vọng thống trị trí tuệ nhân tạo. Kế hoạch của ông dường như là dùng các máy tính đặt trong không gian, được SpaceX phóng lên, để đáp ứng nhu cầu xử lý dữ liệu khổng lồ của AI.

Để tài trợ cho giấc mơ này, ngày 20/5, SpaceX đã nộp bản cáo bạch, khởi động quá trình chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng vào tháng sau với quy mô khoảng 75 tỷ USD. Đây sẽ là thương vụ niêm yết lớn nhất trong lịch sử.

Thương vụ IPO này cũng “bất khả thi” theo 2 nghĩa. Một mặt, nó truyền cảm hứng vì Musk tiếp tục theo đuổi những kỳ tích kỹ thuật tưởng như không thể. Mặt khác, nó đáng lo ngại vì ông đang yêu cầu nhà đầu tư giao tiền tiết kiệm của họ cho một công ty còn thua lỗ, có kế hoạch tài chính rất khó tin và do ông gần như kiểm soát tuyệt đối.

Nếu niêm yết thành công, SpaceX có thể ngay lập tức lọt vào nhóm 10 công ty giá trị nhất thế giới, với vốn hóa có thể lên tới 2.000 tỷ USD. Khoảng 2 tuần sau, công ty dự kiến được đưa vào chỉ số NASDAQ, qua đó xuất hiện trong vô số quỹ chỉ số, quỹ hưu trí và danh mục đầu tư. Khi đó, Musk có thể trở thành người đầu tiên trên Trái Đất có tài sản 1.000 tỷ USD, tương đương tổng tài sản của toàn bộ hộ gia đình tại Nam Phi, quê hương của ông.

Chế độ quyền lực tập trung

Trong thời đại dân túy, nhiều người sẽ xem sự tập trung quyền lực vào các công ty nghìn tỷ USD, và những cá nhân nghìn tỷ USD, là thất bại của chủ nghĩa tư bản. Nhưng nếu nhìn từ góc độ chấp nhận rủi ro, cạnh tranh, huy động nguồn lực và biến điều tưởng như không thể thành hiện thực, SpaceX lại là một trong những biểu hiện ấn tượng nhất của chủ nghĩa tư bản.

Elon Musk có lúc tận dụng nguồn lực của nhà nước, có lúc tự đi một mình. Chính sách của chính phủ đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu giúp SpaceX cất cánh. Tuy nhiên, động lực và sự quyết liệt của Musk cũng nhiều lần giải quyết được những vấn đề mà khu vực nhà nước không làm nổi. Ông đã mở rộng khả năng tiếp cận không gian. Nếu SpaceX đạt mục tiêu giảm chi phí phóng xuống còn 185 USD/kg, tức chỉ bằng khoảng 1% mức trung bình lịch sử, ngành không gian sẽ bị thay đổi hoàn toàn.

Kế hoạch kinh doanh rủi ro cao

Con đường đó không hề dễ dàng. Theo hồ sơ pháp lý nộp ngày 20/5, kế hoạch kinh doanh của SpaceX mang đầy rủi ro. Công ty hiện lỗ hơn 1 tỷ USD mỗi tháng, phần lớn do mảng AI, tức xAI, đã chi 8 tỷ USD chỉ trong quý 1 nhưng vẫn còn tụt xa so với các công ty dẫn đầu ngành.

Kế hoạch của SpaceX cho rằng hơn 90% doanh thu tiềm năng, được công ty định giá tới 28.500 tỷ USD, gần tương đương toàn bộ GDP hiện nay của Mỹ, sẽ đến từ AI. Tuy nhiên, chưa rõ doanh thu đó sẽ đến từ đâu: từ Musk thành công vang dội trong lĩnh vực AI bằng các trung tâm dữ liệu ngoài không gian sử dụng năng lượng mặt trời trực tiếp, hay từ việc bán dịch vụ trung tâm dữ liệu cho các công ty khác. Thêm vào đó là những viễn cảnh như sứ mệnh liên hành tinh và khai thác tiểu hành tinh, cho thấy tham vọng của Musk lớn đến mức nào.

Ngay cả khi Musk không đạt được toàn bộ mục tiêu, đội tàu và năng lực phóng của SpaceX vẫn sẽ mở ra các cơ hội mới cho chính ông và các nhà tư bản khác khai thác.

Lịch sử từng có tiền lệ tương tự. Sau Thế chiến 1, chính phủ Mỹ khuyến khích William Boeing dùng máy bay quân sự dư thừa để vận chuyển thư hàng không. Jeff Bezos từng bán phần năng lực điện toán đám mây dư thừa sau khi Amazon xây dựng hạ tầng lớn hơn nhu cầu nội bộ. Musk cũng từng làm điều tương tự: Starlink ban đầu là cách để lấp đầy năng lực phóng của tên lửa Falcon 9 khi khách hàng bên ngoài chưa đủ để tận dụng hết công suất phóng.

SpaceX thúc đẩy cạnh tranh trong ngành không gian

SpaceX không chỉ tạo ra năng lực mới, mà còn thúc đẩy cạnh tranh. Blue Origin, công ty của Jeff Bezos, được thành lập trước SpaceX 2 năm và đang phát triển tên lửa tái sử dụng của riêng mình. Blue Origin và Amazon cũng có kế hoạch xây dựng các chòm vệ tinh riêng để cạnh tranh với Starlink.

Tại Trung Quốc, các công ty tư nhân cũng bắt đầu chạy đua. Tháng 12, LandSpace thử nghiệm tên lửa tái sử dụng. Một công ty khác, Space Pioneer, cũng thử nghiệm vào tháng 4. Điều này cho thấy thành công của SpaceX đang kéo cả ngành không gian toàn cầu vào một cuộc cạnh tranh mới.

Nếu có ai xứng đáng theo đuổi những mục tiêu kỹ thuật tưởng như không thể, đó là Musk. Tuy nhiên, rủi ro tài chính và quyền kiểm soát mà ông đòi hỏi lại là vấn đề khác.

Rủi ro cho nhà đầu tư

Chưa từng có công ty nào cố huy động số tiền lớn như SpaceX trên thị trường đại chúng. Các thương vụ lớn như NTT ở Nhật hay Saudi Aramco thực chất là tư nhân hóa một phần tài sản nhà nước. Đối thủ gần nhất trong khu vực tư nhân là Alibaba năm 2014, nhưng công ty này chỉ huy động khoảng 1/3 số tiền SpaceX đang nhắm tới.

Như mọi doanh nghiệp khác, SpaceX vẫn có thể thất bại. Định giá của công ty, có thể lên tới 100 lần doanh thu hằng năm, cao hơn rất nhiều so với mức 16 lần của Tesla. Musk có thành tích tạo ra giá trị cổ đông rất lớn, nhưng lại không nổi bật về khả năng tạo dòng tiền thực tế. SpaceX cũng đang phải gánh các khoản lỗ của xAI và mạng xã hội X, sau khi các đơn vị này sáp nhập vào SpaceX đầu năm nay.

Cấu trúc quản trị càng làm nhà đầu tư lo ngại. Bằng cách trao cho Musk và nhóm nội bộ loại cổ phiếu đặc biệt có quyền bầu giám đốc, SpaceX gần như khiến Musk không thể bị sa thải. Điều đó có nghĩa là nhà đầu tư không chỉ phải chấp nhận các quyết định kinh doanh tương lai của ông, mà còn phải chấp nhận cả những quan điểm chính trị gây tranh cãi của ông. Musk có thể đối mặt với phản ứng mạnh từ chính quyền Dân chủ tiếp theo vì các cáo buộc liên quan đến phân biệt chủng tộc và vai trò của DOGE dưới thời ông Donald Trump.