Trái Đất sắp có thêm đại dương mới?

Một vết nứt lớn bất ngờ xuất hiện tại khu vực Tây Nam Kenya, gây sập một đoạn của tuyến cao tốc Nairobi-Narok và đi kèm với các hoạt động địa chấn. Hiện tượng này nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới khoa học quốc tế, bởi nó được xem là một biểu hiện rõ ràng của quá trình tách giãn lục địa đang diễn ra tại Đông Phi.

Dự đoán, nếu xu hướng này tiếp tục, trong hàng triệu năm tới, lục địa châu Phi có thể bị chia tách thành hai phần riêng biệt.

Cơ chế hình thành các vết nứt lục địa

Theo các chuyên gia địa chất, lớp vỏ Trái Đất bao gồm lớp vỏ ngoài và phần trên của lớp phủ được chia thành nhiều mảng kiến tạo. Những mảng này không đứng yên mà liên tục dịch chuyển tương đối với nhau, dù tốc độ chỉ vài centimet mỗi năm.

Cơ chế chính xác chi phối chuyển động này vẫn đang được nghiên cứu, song nhiều giả thuyết cho rằng các dòng đối lưu trong tầng quyển mềm và lực tác động tại ranh giới giữa các mảng đóng vai trò chủ đạo.

Không chỉ làm các mảng dịch chuyển, những lực này còn có thể khiến thạch quyển bị kéo giãn, mỏng dần và cuối cùng đứt gãy, tạo thành các khe nứt lớn trên bề mặt Trái Đất. Hệ thống đứt gãy Đông Phi là một trong những ví dụ điển hình và rõ ràng nhất cho quá trình này.

Vết nứt Đông Phi

Thung lũng tách giãn Đông Phi kéo dài hơn 3.000km, từ vịnh Aden ở phía Bắc đến Zimbabwe ở phía Nam. Hệ thống này đang chia mảng kiến tạo châu Phi thành hai mảng nhỏ hơn là mảng Nubia và mảng Somali. Hoạt động địa chất tại nhánh phía Đông của thung lũng, chạy qua Ethiopia, Kenya và Tanzania, trở nên đặc biệt rõ nét sau khi vết nứt lớn xuất hiện ở Tây Nam Kenya.

Các nhà khoa học lý giải rằng, khi thạch quyển chịu tác động của lực giãn nở theo phương ngang, nó sẽ bị kéo căng và mỏng đi. Theo thời gian, sự suy yếu này dẫn đến đứt gãy, hình thành các thung lũng tách giãn, kèm theo đó là động đất và hoạt động núi lửa. Các vết nứt trên bề mặt được xem là giai đoạn đầu tiên của quá trình phân tách lục địa, có thể mở đường cho sự hình thành một lưu vực đại dương mới trong tương lai xa.

Một điểm đặc biệt của vết nứt Đông Phi là nguồn gốc của các ứng suất kéo giãn được cho là bắt nguồn từ sâu trong lớp phủ Trái Đất. Dưới khu vực này, một luồng magma khổng lồ, nóng hơn bình thường - thường được gọi là “Siêu phình châu Phi” đang trồi lên, làm phồng thạch quyển, gia tăng nhiệt độ và khiến cấu trúc đá trở nên yếu hơn.

Bằng chứng về sự tồn tại của luồng magma này đã được xác nhận thông qua các dữ liệu địa vật lý. Không chỉ giải thích cho quá trình tách giãn, “Siêu phình châu Phi” còn được dùng để lý giải địa hình cao bất thường của các cao nguyên ở Nam và Đông Phi hiện nay.

Các khe nứt trong hệ thống Đông Phi tạo nên địa hình đặc trưng với những vùng trũng lớn, bị giới hạn bởi các đứt gãy và bao quanh bởi địa hình cao hơn. Từ không gian, có thể quan sát rõ các thung lũng tách giãn thẳng hàng, ngăn cách nhau bởi những đứt gãy quy mô lớn.

Quá trình này không diễn ra đồng loạt mà bắt đầu từ vùng Afar ở phía bắc Ethiopia cách đây khoảng 30 triệu năm, sau đó lan dần về phía nam với tốc độ trung bình từ 2,5 đến 5cm mỗi năm. Dù phần lớn thời gian con người không cảm nhận được sự tách giãn này, nhưng sự hình thành các đứt gãy mới hoặc tái kích hoạt các đứt gãy cũ vẫn có thể gây ra động đất.
Tại Đông Phi, các hoạt động địa chấn hiện nay chủ yếu có cường độ nhỏ và phân bố trên diện rộng. Hoạt động núi lửa diễn ra song song, phản ánh sự gần kề của tầng quyển mềm nóng chảy với bề mặt Trái Đất.

Một đại dương mới đang dần hình thành

Điểm độc đáo của vết nứt Đông Phi là cho phép giới khoa học quan sát các giai đoạn khác nhau của quá trình tách giãn dọc theo chiều dài của nó. Ở phía Nam, nơi vết nứt còn non trẻ, tốc độ giãn nở chậm và hoạt động địa chấn, núi lửa tương đối hạn chế.

Trong khi đó, tại vùng Afar, đáy thung lũng gần như bị phủ kín bởi đá núi lửa, cho thấy thạch quyển tại đây đã mỏng đến mức sắp đứt gãy hoàn toàn.

Khi quá trình này đạt đến ngưỡng, một đại dương mới sẽ dần hình thành, bắt đầu từ sự đông đặc của dung nham trong khoảng trống giữa các mảng kiến tạo.

Trải qua hàng chục triệu năm, sự giãn nở đáy biển sẽ lan dọc toàn bộ vết nứt. Nước biển khi đó sẽ tràn vào, khiến lục địa châu Phi thu nhỏ lại và tạo nên một hòn đảo lớn ở Ấn Độ Dương, bao gồm các khu vực thuộc Ethiopia và Somalia.