Truy xuất nguồn gốc: Từ câu chuyện QR code đến áp lực minh bạch mới của doanh nghiệp

Khi các điều kiện kinh doanh dần được cắt giảm, thị trường có thể bước vào một giai đoạn mới: Doanh nghiệp được trao quyền chủ động nhiều hơn. Nhưng, điều này đồng nghĩa việc yêu cầu doanh nghiệp cũng phải minh bạch hơn về chất lượng và hành trình của sản phẩm hàng hoá.

Cắt giảm điều kiện kinh doanh và bài toán minh bạch thị trường

Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc đang nổi lên như một trong những công cụ được cơ quan quản lý kỳ vọng sẽ thay đổi cách giám sát thị trường. Đặc biệt với các nhóm hàng có nguy cơ cao về chất lượng, gian lận thương mại hoặc ảnh hưởng trực tiếp tới người tiêu dùng.

Mới đây, Bộ Công Thương đang lấy ý kiến cho dự thảo thông tư quy định về truy xuất nguồn gốc đối với một số mặt hàng. Quy định được xây dựng nhằm triển khai Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 78/2025 sửa đổi và Nghị định 37 hướng dẫn thi hành luật.

Điểm đáng chú ý trong dự thảo là các mặt hàng thuộc nhóm rủi ro cao sẽ bắt buộc phải thực hiện truy xuất nguồn gốc, trong khi các sản phẩm ngoài nhóm này được khuyến khích thực hiện trên cơ sở tự nguyện.

Thực tế, thời gian qua, Bộ Công Thương cũng đang đề xuất cắt giảm hàng loạt điều kiện kinh doanh đối với nhiều lĩnh vực như xăng dầu, thuốc lá, thương mại điện tử, xuất nhập khẩu, xúc tiến thương mại... Đây đều là những ngành vốn có tính quản lý chặt và được doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ từ nhiều năm nay.

Điều này đặt ra một bài toán mới: Nếu giảm giấy phép con, giảm điều kiện đầu vào, thì cơ chế nào sẽ giúp cơ quan quản lý theo dõi chất lượng hàng hóa và xử lý khi xảy ra vấn đề?

Truy xuất nguồn gốc và áp lực ngày càng lớn với nông sản Việt

Một trong những lĩnh vực chịu áp lực truy xuất nguồn gốc mạnh nhất hiện nay là nông sản và thực phẩm – nhóm ngành gắn trực tiếp với sức khỏe người tiêu dùng cũng như hoạt động xuất khẩu.

Hiện nay, nhiều thị trường như EU, Mỹ, Nhật Bản hay Trung Quốc đều ngày càng siết chặt yêu cầu về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, quy trình canh tác và dữ liệu chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cần phải chứng minh được sản phẩm được tạo ra như thế nào, đi qua những khâu nào và ai chịu trách nhiệm ở từng công đoạn.

Thực tế, nhiều lô hàng nông sản Việt Nam từng gặp khó tại thị trường xuất khẩu do vấn đề liên quan tới mã số vùng trồng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc thiếu dữ liệu truy xuất.

Điều này khiến bài toán minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng trở thành áp lực lớn với doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam nếu muốn tham gia sâu hơn vào các thị trường lớn.

Truy xuất nguồn gốc không còn là câu chuyện “QR code”

Truy xuất nguồn gốc hiện không còn đơn thuần là việc dán QR code hay bổ sung thêm một thủ tục kỹ thuật. Đằng sau đó là xu hướng chuyển đổi trong cách quản lý thị trường từ mô hình phụ thuộc nhiều vào tiền kiểm sang tăng hậu kiểm.

Doanh nghiệp được trao quyền chủ động lớn hơn, nhưng đồng thời siết chặt trách nhiệm giải trình.

Truy xuất nguồn gốc còn giúp cơ quan quản lý nhanh chóng xác định trách nhiệm khi phát sinh sự cố liên quan tới chất lượng hay an toàn sản phẩm. Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc được xem là một trong những “hạ tầng niềm tin” mới của thị trường.

Truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành yêu cầu gần như bắt buộc trong nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt với các lĩnh vực như thực phẩm, nông sản, năng lượng, hóa chất hay hàng tiêu dùng.

Các thị trường lớn như EU hay Mỹ ngày càng yêu cầu minh bạch hơn về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, phát thải và chuỗi cung ứng.

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam thời gian qua cũng bắt đầu đầu tư mạnh hơn vào hệ thống dữ liệu, quản lý chuỗi cung ứng và số hóa thông tin sản phẩm để đáp ứng yêu cầu từ đối tác quốc tế.

Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm “sản phẩm đến từ đâu”

Những vụ việc liên quan tới hàng giả, hàng nhái, thực phẩm không rõ nguồn gốc hay gian lận thương mại thời gian qua cũng cho thấy áp lực minh bạch ngày càng lớn hơn với thị trường trong nước.

Người tiêu dùng ngày càng chú ý nhiều hơn tới xuất xứ, quy trình sản xuất và mức độ minh bạch của sản phẩm.

Trong bối cảnh thị trường đang dịch chuyển theo hướng giảm dần tiền kiểm và tăng hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc có thể sẽ không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà dần trở thành một phần trong “chuẩn minh bạch” mới của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc triển khai truy xuất nguồn gốc cũng đặt ra không ít thách thức cho doanh nghiệp, từ chi phí đầu tư hệ thống, tiêu chuẩn dữ liệu cho tới khả năng kết nối đồng bộ giữa các đơn vị trong chuỗi cung ứng.