TS Lê Duy Bình: Doanh nghiệp Việt cần nâng chuẩn để thoát vị thế gia công, tham gia sâu chuỗi giá trị toàn cầu

Chỉ 100 doanh nghiệp là nhà cung ứng cấp 1

Sáng ngày 6/5, Tạp chí điện tử Kinh tế Chứng khoán Việt Nam phối hợp Hệ sinh thái truyền thông tài chính Người Quan Sát tổ chức Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, tại khách sạn Melia (Lý Thường Kiệt, Hà Nội).

Phát biểu tại Hội thảo, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho rằng bức tranh tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn nhiều hạn chế, cả về số lượng lẫn chất lượng.

Theo ông Bình, trong hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, hiện chỉ có khoảng 5.000 doanh nghiệp tham gia vào các chuỗi cung ứng. Trong số này, hơn 300 doanh nghiệp trở thành nhà cung cấp cho các tập đoàn đa quốc gia, nhưng chỉ hơn 100 doanh nghiệp đạt cấp độ nhà cung cấp cấp 1 (Tier 1). Điều này cho thấy phần lớn doanh nghiệp Việt vẫn đứng ngoài hoặc chỉ tham gia ở những mắt xích thấp trong chuỗi giá trị.

Không chỉ hạn chế về quy mô tham gia, vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu cũng còn ở mức thấp. Hoạt động chủ yếu vẫn tập trung vào gia công và lắp ráp – những khâu tạo ra giá trị gia tăng thấp nhất trong “đường cong nụ cười”. Tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong tổng kim ngạch xuất khẩu hiện chỉ khoảng 12,7%, trong khi gần 80% kim ngạch xuất khẩu đến từ khu vực doanh nghiệp FDI.

“Điều này phản ánh rõ thực tế rằng chúng ta đang tham gia chuỗi giá trị, nhưng chưa thực sự nắm giữ những khâu tạo ra giá trị cao”, TS Lê Duy Bình nhận định.

Bên cạnh đó, năng lực nội tại của doanh nghiệp Việt vẫn còn nhiều hạn chế. Khoảng 60-70% doanh nghiệp đang sử dụng công nghệ ở mức trung bình hoặc lạc hậu. Tỷ lệ nội địa hóa trong một số ngành chủ lực như điện tử mới đạt khoảng 35%, cơ khí khoảng 25-30%, cho thấy khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng vẫn còn hạn chế.

Phân tích các nguyên nhân, TS Lê Duy Bình cho rằng thách thức không chỉ nằm ở cơ hội thị trường mà còn ở năng lực đạt chuẩn của doanh nghiệp. Nguồn nhân lực là một trong những điểm nghẽn lớn khi tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt khoảng 29,2%. Chỉ số kỹ năng của Việt Nam cũng chỉ đứng thứ 103 trên thế giới, trong khi chi phí đầu tư cho nghiên cứu – phát triển (R&D) còn rất thấp, dưới 1% doanh thu, thấp hơn nhiều so với mức 3-5% của các nước phát triển.

Ngoại ngữ cũng là một rào cản lớn, khiến lao động khó tiếp cận các chứng chỉ quốc tế và làm việc trong môi trường toàn cầu. Dù số lượng kỹ sư thuộc nhóm cao trên thế giới, nhưng kỹ năng chuyên sâu để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn thiếu.

Ngoài yếu tố con người, chi phí logistics và hạ tầng cũng là những điểm nghẽn lớn. Chi phí logistics của Việt Nam hiện chiếm khoảng 20% GDP, gần gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Hạ tầng giao thông, từ đường bộ, cảng biển đến đường sắt, vẫn còn thiếu đồng bộ, làm gia tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Ở góc độ thể chế, TS Lê Duy Bình chỉ ra những bất cập như hệ thống pháp luật còn chồng chéo, chính sách công nghiệp hỗ trợ chưa đủ mạnh, thủ tục hành chính trong các lĩnh vực thuế, hải quan, kiểm tra chuyên ngành vẫn gây cản trở cho hoạt động của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp Việt cần thay đổi căn bản tư duy phát triển

Trước thực trạng này, TS Lê Duy Bình cho rằng doanh nghiệp Việt cần thay đổi căn bản tư duy phát triển. Thay vì tập trung vào gia công với chi phí thấp, doanh nghiệp cần chuyển sang tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, tham gia vào các khâu như thiết kế, sản xuất linh kiện phức tạp và phát triển công nghệ.

“Việc trở thành nhà cung ứng cấp 1 không thể diễn ra trong một sớm một chiều, mà cần quá trình đầu tư dài hạn, ít nhất từ 3-5 năm”, ông Bình nhấn mạnh.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu, từ độ chính xác kỹ thuật, quản trị minh bạch đến khả năng vận hành theo mô hình “just-in-time”. Đây là những yêu cầu bắt buộc nếu muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của các tập đoàn lớn như Apple, Samsung hay Toyota.

Một yêu cầu quan trọng khác là phải thoát khỏi “bẫy giá rẻ – lợi nhuận thấp”. Theo TS Lê Duy Bình, doanh nghiệp cần xây dựng vị thế không thể thay thế thông qua năng lực kỹ thuật cao, đồng thời tối ưu quản trị để cải thiện biên lợi nhuận. Việc chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn ESG cũng sẽ giúp doanh nghiệp vượt qua các hàng rào kỹ thuật tại các thị trường lớn.

Bên cạnh đó, việc tăng cường liên kết và hợp tác cũng đóng vai trò quan trọng. Doanh nghiệp cần tham gia các cụm ngành, hiệp hội để có thể thực hiện các đơn hàng lớn, đồng thời tận dụng cơ hội hợp tác với các doanh nghiệp FDI nhằm học hỏi công nghệ và nâng cao năng lực. Phát triển đội ngũ nhân sự có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế cũng là yếu tố then chốt.

Đặc biệt, TS Lê Duy Bình nhấn mạnh hai trụ cột mang tính quyết định trong quá trình nâng cấp năng lực là chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Trong đó, chuyển đổi số giúp doanh nghiệp số hóa quản trị, kết nối dữ liệu theo thời gian thực và nâng cao độ chính xác trong sản xuất. “Số hóa không chỉ là xu hướng mà là điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp không bị loại khỏi hệ sinh thái toàn cầu”, ông Bình nhấn mạnh.

Ở chiều ngược lại, chuyển đổi xanh đang trở thành “giấy thông hành” mới. Các tiêu chuẩn như ESG, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU hay các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc đang đặt ra những yêu cầu ngày càng khắt khe. Theo TS Lê Duy Bình, nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn này, doanh nghiệp sẽ bị loại khỏi thị trường, bất kể giá thành có cạnh tranh đến đâu.

Do đó, doanh nghiệp cần chủ động giảm phát thải, áp dụng mô hình sản xuất xanh, minh bạch chuỗi cung ứng và đạt các chứng chỉ quốc tế như ISO, FSC hay SA 8000 để nâng cao uy tín với đối tác toàn cầu.

Ở góc độ chính sách, TS Lê Duy Bình cho rằng Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, với các cải cách thể chế đồng bộ, hỗ trợ tài chính cho chuyển đổi xanh và đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics hiện đại. Đồng thời, cần chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Nhà nước và doanh nghiệp cần cùng ‘vỗ tay một nhịp’ để tạo ra sức mạnh cộng hưởng, giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, TS Lê Duy Bình nhấn mạnh.