Từ hàng giá rẻ đến công nghệ cao: Trung Quốc 'ăn cả hai đầu' trong chuỗi giá trị toàn cầu?

“Đàn ngỗng trời bay theo đội hình trật tự”, nhà kinh tế học Nhật Bản Akamatsu Kaname từng nhận xét khi suy ngẫm về sự phát triển của ngành dệt may Nhật Bản trong những năm 1920 và 1930. Đội hình chữ V của loài chim này từ lâu đã trở thành phép ẩn dụ phổ biến để mô tả cách ngành sản xuất lan tỏa ở Đông Á. Khi Nhật Bản trở nên thịnh vượng hơn và tiền lương tăng lên, các ngành thâm dụng lao động dịch chuyển từ quốc gia dẫn đầu “đàn ngỗng” sang những nước đi sau như Hàn Quốc.

Theo The Economist, nhiều người từng kỳ vọng Trung Quốc sẽ tạo ra một “cú hích” tương tự cho các quốc gia nghèo hơn. Nhưng nay họ bắt đầu hoài nghi. Bất chấp tiền lương tăng lên và trình độ công nghiệp ngày càng tinh vi, Trung Quốc “vẫn nắm giữ một tỷ trọng cao bất thường trong lịch sử” ở nhóm sản xuất cấp thấp, theo một nghiên cứu mới của Shoumitro Chatterjee thuộc Đại học Johns Hopkins và Arvind Subramanian thuộc Viện Kinh tế Quốc tế Peterson.

Trong khi những nền kinh tế như Đức lo ngại trước việc Trung Quốc thâm nhập các ngành công nghiệp cao cấp, các nước nghèo hơn lại tự hỏi khi nào Trung Quốc mới rời khỏi những phân khúc cấp thấp mà họ muốn tiếp quản.

Hàng hóa chế tạo thường được chia thành 4 nhóm: công nghệ thấp, công nghệ trung bình, công nghệ cao, và nhóm dựa trên tài nguyên thiên nhiên, chẳng hạn như dầu mỏ tinh chế. Từ năm 2010 đến 2024, thị phần của Trung Quốc trong xuất khẩu toàn cầu đã tăng ở cả 4 nhóm này, theo một nghiên cứu của Yu Fei và Guo Kai thuộc Viện CF40, một viện nghiên cứu của Trung Quốc. Hai tác giả viết rằng ngành sản xuất của Trung Quốc “dường như đang cạnh tranh với tất cả các quốc gia”.

Trong một số trường hợp, thị phần của Trung Quốc thậm chí còn lớn hơn so với những gì thể hiện qua số liệu xuất khẩu thô. Nước này sản xuất các linh kiện và đầu vào có giá trị cho những hàng hóa thâm dụng lao động, vốn có thể chỉ được may ráp hoặc gia công thành sản phẩm hoàn chỉnh ở nơi khác.

Trung Quốc đóng góp 64% giá trị hàm chứa trong toàn bộ hàng may mặc, dệt may, da giày và các sản phẩm tương tự được xuất khẩu từ 30 quốc gia thu nhập thấp và trung bình có dữ liệu phù hợp. Tỷ lệ này cao hơn rất nhiều so với tỷ trọng của Trung Quốc trong dân số trong độ tuổi lao động của nhóm thu nhập này.

Điều gì lý giải việc Trung Quốc không bay theo một đội hình trật tự như mô hình “đàn ngỗng bay”? Một yếu tố là quy mô khổng lồ của nước này. Năm 2010, Lant Pritchett, một nhà kinh tế phát triển, từng nhận xét rằng Trung Quốc đã bổ sung “một con khủng long bay về nhân khẩu học vào đội hình đàn ngỗng”.

Một yếu tố khác là bản chất phát triển không đồng đều của Trung Quốc. Một số khu vực của nước này đã trở nên rất giàu có, trong khi những nơi khác vẫn còn tương đối nghèo.

Bà Yu và ông Guo chỉ ra rằng 4 thành phố giàu nhất Trung Quốc, với tổng dân số 84 triệu người, có GDP bình quân đầu người cao hơn Nhật Bản. Theo 2 tác giả, Trung Quốc tương đương với 0,7 Nhật Bản, gần 6 Malaysia, 5 Mexico và 4 Thái Lan. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi nước này cạnh tranh với tất cả các nền kinh tế đó.

Nhưng câu chuyện không chỉ dừng lại ở đó. Người lao động tại 5 quốc gia nói trên không thể dễ dàng di chuyển qua lại giữa các nước. Ngược lại, người lao động Trung Quốc di cư tương đối tự do. Khả năng rời đi để tìm việc tại các tỉnh có mức lương cao hơn lẽ ra phải đẩy tiền lương trong các ngành cấp thấp tăng lên, qua đó khiến những ngành này mất sức cạnh tranh. Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc từng có vẻ chấp nhận xu hướng tiến hóa đó. Nhưng hiện nay, họ dường như quyết tâm chống lại nó.

“Chúng ta phải tiếp tục chuyển đổi và nâng cấp các ngành công nghiệp truyền thống”, Chủ tịch Tập Cận Bình nói vào năm 2023, “và tránh coi chúng là ‘ngành cấp thấp’ để rồi từ bỏ”. Một cách để bù đắp chi phí tiền lương là tự động hóa, robot và các đổi mới công nghệ khác. Vì vậy, Trung Quốc ngày càng nỗ lực sản xuất hàng hóa cấp thấp bằng các phương thức công nghệ cao.

Đàn ngỗng trời thường bay theo đội hình trật tự. Nhưng điều đó sẽ không còn đúng nếu máy bay không người lái chen ngang.