Từ thời ‘ăn bo bo’ đến kỷ nguyên AI: Kinh tế tư nhân đã thay đổi da thịt đất nước thế nào?

Mục tiêu tăng trưởng hai con số trong hai thập niên tới không chỉ là một tham vọng kinh tế, mà là tuyên ngôn cho khát vọng “hóa rồng” của Việt Nam. Trong bức tranh đó, Nghị quyết 68-NQ/TW đã đặt một dấu mốc đặc biệt khi lần đầu tiên xác định khu vực kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia.

Phát biểu của Thủ tướng Minh Chính càng làm rõ điều này: "Những quốc gia tăng trưởng nhanh đều đặt khu vực tư nhân vào vị trí trung tâm."

Nhưng vì sao tư nhân lại mang sức nặng đến vậy? Câu trả lời nằm trong chính hành trình gần nửa thế kỷ của nền kinh tế Việt Nam.

Cuộc "cởi trói" lịch sử và kỳ tích xuất khẩu

Ngược dòng thời gian về những năm sau 1975, Việt Nam vận hành dưới mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Khi đó, khái niệm "tư hữu" gần như bị xóa sổ. Nhà nước quy định từ chỉ tiêu sản xuất đến chiếc tem phiếu cho từng lạng thịt, hạt gạo.

Kết quả của 10 năm "không ai có tài sản riêng" là một thực tại cay đắng: Một nước nông nghiệp nhưng người dân phải ăn bo bo thay cơm. Khi lương được trả theo ngạch bậc thay vì hiệu suất, khi mảnh ruộng không thuộc về người cày, động lực lao động bị triệt tiêu hoàn toàn. GDP những năm 1980 gần như bằng 0 là minh chứng đanh thép nhất cho việc thiếu vắng bàn tay của khối tư nhân.

Năm 1986, đổi mới ra đời như một tiếng sấm phá tan bầu không khí trì trệ. Lần đầu tiên, người nông dân được giữ lại sản phẩm sau thuế, hộ gia đình được tự do buôn bán.

Chỉ 10 năm sau, Việt Nam từ quốc gia nhập khẩu lương thực đã vươn mình thành "vựa lúa" của thế giới. GDP tăng trưởng trung bình 6,5% mỗi năm, chạm đỉnh 9,5% vào năm 1995. Chính việc cho phép cá nhân được làm giàu đã biến những con người đang đói nghèo thành những chủ thể kinh tế năng động, đưa đất nước bước vào nhóm các nền kinh tế đang phát triển.

Đến năm 2017, Đảng chính thức khẳng định kinh tế tư nhân là "động lực quan trọng". Và mới đây nhất, ngày 04/05/2025, Nghị quyết 68 đã nâng tầm khối này thành "động lực quan trọng nhất".

Hãy nhìn vào con số: Với quy mô kinh tế gần 500 tỷ USD, khối tư nhân đang đóng góp tới 50% GDP và tạo ra 82% việc làm cho cả nước. Các tập đoàn lớn không còn chỉ loanh quanh "ao làng" mà đã đủ sức vươn tầm quốc tế, cạnh tranh sòng phẳng trong các lĩnh vực từ công nghiệp nặng đến công nghệ cao.

Bài học quốc tế: Không phải cứ có tư nhân là sẽ “hóa rồng”

Tuy nhiên, kinh tế tư nhân dù mạnh mẽ vẫn cần một "người cầm lái" vĩ đại để không đi chệch hướng. Nhìn sang Thái Lan những năm 80, họ cũng từng là "hổ châu Á" nhưng rồi bị kẹt lại trong bẫy thu nhập trung bình vì quá phụ thuộc vào gia công và vốn FDI giá rẻ.

Ngược lại, Hàn Quốc dưới thời Tổng thống Park Chung Hee đã ép các "Chaebol" như Samsung phải chuyển mình từ dệt may sang bán dẫn bằng những chính sách ưu đãi tín dụng gắn liền với điều kiện đổi mới công nghệ. Kết quả là những tập đoàn như Samsung đã vươn lên toàn cầu, kéo theo cả nền kinh tế.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy một vấn đề quen thuộc: Doanh nghiệp tư nhân thường ưu tiên các lĩnh vực như bất động sản hay thương mại thuần tuý. Đây là những ngành có lợi nhuận nhanh, ít rủi ro hơn so với đổi mới sáng tạo - vốn đòi hỏi vốn lớn, thời gian dài và rủi ro cao.

Nếu không có định hướng chính sách rõ ràng, khu vực tư nhân dễ “mắc kẹt” trong các ngành giá trị thấp - kịch bản tương tự Thái Lan.

Tin vui là tư duy quản lý đang thay đổi sâu sắc. Việc chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trong Nghị quyết 68 là một cuộc cách mạng. Doanh nghiệp được tự làm trước, Nhà nước kiểm tra sau. Điều này không chỉ giảm tham nhũng vặt mà còn giải phóng sức sáng tạo khổng lồ đang bị kìm nén.

Khu thương mại tự do Đà Nẵng với mô hình chưa từng có tiền lệ đang được kỳ vọng là "Thâm Quyến" của Việt Nam, nơi thí điểm những chính sách vượt rào để tạo đà cho cả nước.

Việt Nam đang đứng trước "kỷ nguyên vươn mình". Để chạm tới mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, chúng ta cần nhiều hơn những doanh nghiệp dám đổi mới và một Chính phủ dám "cởi trói". Khi kinh tế tư nhân thực sự được trao cho một hành lang pháp lý thông thoáng và hướng đích vào khoa học công nghệ, ước mơ hóa rồng sẽ không còn là điều xa vời.