Tỷ phú giàu nhất châu Phi tìm thấy cơ hội giữa bão năng lượng

Với những thành quả từ việc xây dựng nhà máy lọc dầu lớn nhất châu lục tại Nigeria, người đàn ông giàu nhất châu Phi dự định sẽ nhân rộng mô hình nhà máy này tại Tanzania.

Nhà máy lọc dầu của tỷ phú Nigeria Aliko Dangote đang trở thành tâm điểm chú ý của nhiều chính phủ châu Phi, trong bối cảnh chiến tranh Iran làm gián đoạn các dòng chảy năng lượng toàn cầu và khiến nhiều quốc gia phải khẩn trương tìm kiếm nguồn cung nhiên liệu thay thế.

Dangote Petroleum Refinery and Petrochemicals (khu phức hợp nhà máy lọc dầu và hóa dầu) đã nhận được hàng loạt yêu cầu hỏi mua từ Nam Phi, Ghana, Kenya và một số chính phủ khác trong khu vực, cũng như từ các quốc gia ngoài châu Phi. Nam Phi đang tìm kiếm một hợp đồng tiêu chuẩn kéo dài 12 tháng với Nigeria nhằm bảo đảm nguồn cung nhiên liệu trong giai đoạn bất ổn.

Từ tình trạng thiếu khí đốt nấu ăn tại Ấn Độ đến nguồn cung naphtha suy giảm tại Nhật Bản, cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran đang phơi bày những điểm dễ tổn thương của nền kinh tế toàn cầu. Riêng tại châu Phi, sức ép được cho là nghiêm trọng nhất ở khu vực Đông và Nam châu Phi, nơi khoảng 75% lượng nhiên liệu tinh chế nhập khẩu đến từ Trung Đông.

Trong bối cảnh đó, nhà máy lọc dầu Dangote với công suất 650.000 thùng/ngày gần Lagos đang nổi lên như một nguồn cung thay thế quan trọng. Khoảng 75% công suất của nhà máy hiện được dành cho thị trường Nigeria, trong khi phần còn lại có thể phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, nhu cầu từ các nước trong khu vực đang tăng nhanh, đặc biệt khi nhiều quốc gia bắt đầu ưu tiên vấn đề an ninh năng lượng hơn là giá cả.

“Hiện tại, vấn đề không phải là giá cả, mà là khả năng có hàng”, ông Dangote nói trong một cuộc phỏng vấn với The Economist. “Tôi nghĩ tình hình này sẽ còn tiếp diễn trong một thời gian”.

Nam Phi cho biết nước này vẫn có đủ nguồn cung cho “những tuần tới” và đang phối hợp với các bên liên quan trong ngành để bảo đảm cả dầu thô lẫn các sản phẩm dầu mỏ tinh chế từ nhiều nguồn khác nhau. Kenya cũng yêu cầu các công ty tiếp thị dầu mỏ duy trì lượng tồn kho đủ dùng trong 3 tuần, đồng thời khẳng định hiện chưa có nguy cơ thiếu hụt tức thời.

Tuy vậy, tình hình tại một số nước khác đã bắt đầu căng thẳng hơn. Tại Ethiopia, chính quyền yêu cầu các trạm xăng ưu tiên phục vụ các đơn vị vận tải công cộng và kêu gọi người dân sử dụng năng lượng tiết kiệm. Trong khi đó, tại thủ đô của Somalia, giá nhiên liệu đã gần như tăng gấp đôi.

Cuộc khủng hoảng lần này cũng cho thấy điểm yếu kéo dài của châu Phi: phụ thuộc quá lớn vào nhiên liệu nhập khẩu từ Trung Đông, dù châu lục này sở hữu tiềm năng năng lượng rất lớn. Nam Phi hiện có khoảng 8 triệu thùng dầu thô trong kho dự trữ chiến lược, nhưng gần như không có kho dự trữ nhiên liệu chuyên biệt. Nền kinh tế lớn nhất châu Phi cũng đã mất khoảng một nửa công suất lọc dầu trong những năm gần đây do tai nạn, thiếu đầu tư và các nhà máy cũ không đáp ứng được tiêu chuẩn nhiên liệu sạch hơn.

Trong khi các chính phủ tìm cách bảo đảm nguồn cung ngắn hạn, Aliko Dangote đang hướng đến một tham vọng lớn hơn: mở rộng mô hình lọc dầu sang Đông Phi. Với những thành quả từ việc xây dựng nhà máy lọc dầu lớn nhất châu lục tại Nigeria, người đàn ông giàu nhất châu Phi dự định nhân rộng mô hình này tại Tanzania.

Dangote hiện cam kết sẽ dành một phần trong kế hoạch đầu tư 40 tỷ USD trong 5 năm tới để mở rộng đế chế công nghiệp của mình tại bờ biển phía Đông châu Phi. Một đợt chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng của công ty công nghiệp do ông kiểm soát cũng được kỳ vọng có thể huy động hàng tỷ USD.

Nhà máy lọc dầu gần Lagos từng mất khoảng 10 năm để hoàn thành và trải qua nhiều trở ngại, nhưng hiện đã trở thành một động lực quan trọng cho nền kinh tế Nigeria cũng như cho chính Dangote. Việc nhà máy đạt công suất tối đa ngay trước khi chiến tranh Iran bùng nổ đã giúp Dangote nhanh chóng trở thành nguồn cung được nhiều quốc gia châu Phi và châu Âu tìm đến.

Ở Đông Phi, các nước trong khu vực đang mời gọi Dangote xây dựng một nhà máy tương tự, với cam kết cung cấp dầu thô từ Uganda, Nam Sudan và Cộng hòa Dân chủ Congo, cùng cơ sở hạ tầng vận tải tại Kenya. Một tuyến đường ống hiện cũng đang được xây dựng để vận chuyển dầu từ Uganda, quốc gia không giáp biển, tới cảng Tanga của Tanzania, nơi được xem là địa điểm tiềm năng cho nhà máy lọc dầu mới.

Dangote cho biết ông có thể xây dựng một nhà máy có quy mô tương tự cơ sở tại Lagos trong vòng 4 năm, nếu các nhà lãnh đạo khu vực phối hợp và tạo điều kiện triển khai dự án. Đề xuất này đã nhận được sự ủng hộ từ Tổng thống Uganda Yoweri Museveni và Tổng thống Kenya William Ruto trong một cuộc tọa đàm tại Nairobi.

Cùng lúc đó, một số doanh nghiệp tại Nam Phi đã bắt đầu triển khai các biện pháp phòng ngừa thiếu hụt nhiên liệu. Điều này làm nhu cầu than tăng mạnh. Exxaro Resources Ltd - nhà sản xuất than lớn nhất Nam Phi - cho biết giá than đã tăng khoảng 20%, lên 112 USD/tấn. Công ty này cũng đang đối mặt với chi phí vận tải và bảo hiểm cao hơn khi vận chuyển mangan, bên cạnh nguy cơ thiếu nhiên liệu cho hoạt động sản xuất.

“Việc bảo đảm có đủ nhiên liệu tồn kho cho một cuộc khủng hoảng như thế này là rất quan trọng”, Giám đốc điều hành Exxaro Ben Magara nói. “Chúng tôi đang triển khai nhiều kế hoạch quản lý tính liên tục trong kinh doanh, bởi vì không ai có thể biết trước điều gì sẽ xảy ra”.

Cuộc đua tìm kiếm nguồn nhiên liệu từ Dangote cho thấy châu Phi đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng về an ninh năng lượng. Trong ngắn hạn, nhà máy lọc dầu Lagos có thể giúp giảm áp lực nguồn cung khi Trung Đông biến động. Về dài hạn, kế hoạch xây dựng một nhà máy lọc dầu mới tại Tanzania có thể giúp Đông Phi giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, tận dụng tốt hơn nguồn dầu thô trong khu vực và hình thành một trung tâm lọc hóa dầu mới trên bờ biển phía Đông châu lục.

Sự mong manh của chính trị toàn cầu, cộng với nhu cầu nhiên liệu ngày càng cấp bách, có thể biến tham vọng của Dangote tại Đông Phi thành một siêu dự án hiếm hoi nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ nhiều chính phủ trong khu vực.