Vì sao 70% kim ngạch xuất khẩu cà phê nằm trong tay khối FDI?

Doanh nghiệp Việt vẫn "lép vế" ngay trên sân nhà?

Tại hội thảo “Giải pháp thúc đẩy chế biến sâu để tăng giá trị cho cà phê Việt”, chuyên gia thị trường Nguyễn Quang Bình đã thẳng thắn chỉ ra một con số gây chú ý: Khối doanh nghiệp FDI hiện chiếm tới khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu cà phê.

Vì sao người Việt trồng cà phê, nhưng "miếng bánh" lớn nhất lại thuộc về tay khối ngoại? Câu trả lời nằm ở hai chữ: Tài chính và hệ thống.

Theo ông Bình, trong khi các doanh nghiệp FDI được hậu thuẫn mạnh mẽ bởi hệ thống tài chính quốc tế để giữ vững vị trí trong chuỗi giá trị, thì doanh nghiệp nội địa lại đang "đói vốn" và thiếu sự đồng hành thực chất từ hệ thống ngân hàng. Với hàng trăm doanh nghiệp xuất khẩu, chỉ một số ít tiếp cận được nguồn hỗ trợ tài chính cần thiết, số còn lại vẫn hoạt động rời rạc, chưa thể tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Một quan điểm đáng chú ý của ông Nguyễn Quang Bình là chúng ta không nên quá tự ti khi tỷ lệ cà phê chế biến chỉ chiếm khoảng 15-20%. Ngay cả "gã khổng lồ" Brazil trong 2 tháng đầu năm 2026 cũng có tỷ lệ xuất khẩu cà phê chế biến dưới mức 20%.

Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở cách tổ chức thị trường. Cà phê Việt Nam hiện vẫn chủ yếu bán theo kiểu "trôi nổi", thiếu chuỗi cung ứng bài bản. TS Đỗ Việt Hà - Phó Chủ tịch Hiệp hội nông nghiệp hữu cơ Việt Nam, bổ sung thêm: "Công nghệ chế biến của chúng ta đã đạt mức khá cao, nhưng khâu sơ chế và bảo quản sau thu hoạch lại bị bỏ ngỏ."

Nghịch lý ở chỗ, nhiều doanh nghiệp địa phương vẫn gặp những khó khăn "cười ra nước mắt" như tình trạng mất điện làm ảnh hưởng đến chất lượng bảo quản, hay thiếu máy móc để phân loại hạt xanh - hạt chín. Những yếu tố cơ bản này đang trực tiếp kéo lùi giá trị của hạt cà phê Việt.

So với gạo, chính sách cho cà phê đang bị "bỏ rơi"?

TS Đỗ Việt Hà đưa ra một so sánh đáng suy ngẫm: Ngành gạo xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn với kim ngạch 4,1 tỷ USD nhận được sự quan tâm rất lớn, trong khi cà phê đạt gần 9 tỷ USD nhưng mức độ ưu tiên về chính sách và hạ tầng lại chưa tương xứng.

Nhiều đề tài nghiên cứu về nguồn gene cà phê đặc thù hay công nghệ xử lý phế phẩm sau thu hoạch sau khi nghiệm thu lại bị "cất ngăn kéo", không được triển khai vào thực tế. Đây là sự lãng phí tài nguyên tri thức khủng khiếp trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh sang nông nghiệp sinh thái và hữu cơ.

Dù còn nhiều rào cản, nhưng cánh cửa đột phá vẫn đang mở ra. Cà phê hữu cơ hiện có giá bán cao gấp 3 lần so với cà phê thông thường. Thực tế, các doanh nghiệp nước ngoài đã nhanh chân triển khai mô hình này tại các vùng rừng như Nam Cát Tiên để xuất khẩu.

Để lấy lại vị thế, các chuyên gia đồng thuận rằng Việt Nam cần: Xây dựng chuỗi cung ứng từ nông dân đến nhà máy chế biến sâu một cách minh bạch; ngân hàng cần thực sự trở thành "bà đỡ" cho doanh nghiệp nội địa thay vì đứng ngoài cuộc; Bộ Công Thương và các cơ quan ngoại giao cần có chiến lược xúc tiến thương mại tầm cỡ quốc tế.

"Khi tổ chức được thị trường và xây dựng được chuỗi giá trị rõ ràng, cà phê Việt Nam mới có thể tạo dựng thương hiệu bền vững. Một ly cà phê ngon có thể để lại ấn tượng rất lâu dài với người tiêu dùng", ông Bình nhận định.