Vì sao chiến sự Iran không khiến Trung Quốc lao đao như phần còn lại của thế giới?

Trong suốt 10 năm qua, Trung Quốc liên tục lặp lại một thông điệp với thế giới: Trung Quốc luôn mong muốn một thế giới ổn định và sẽ là động lực duy trì sự ổn định đó.

Có những thời điểm, thông điệp này không dễ thuyết phục. Nhưng khi thế giới liên tiếp rơi vào cảnh hỗn loạn, từ mức thuế quan gây sốc đến các cuộc tấn công vào Iran, dường như Trung Quốc không cần mất thêm chút nỗ lực nào để chứng minh thông điệp của mình. Các giám đốc doanh nghiệp và nhà ngoại giao từng gặp các lãnh đạo Trung Quốc gần đây cho biết họ tỏ ra cực kỳ tự tin.

Quan điểm cho rằng Trung Quốc sẽ là một trong những bên thua thiệt lớn nhất của cuộc chiến là sai lầm. Nhưng điều đó cũng không đồng nghĩa với việc kết luận ngược lại, rằng Trung Quốc sẽ là bên thắng lớn nhất.

Chiến sự gây thiệt hại cho Trung Quốc nhưng nhẹ hơn nhiều đối thủ

Cuộc chiến sẽ gây tổn hại cho kinh tế Trung Quốc, dù mức độ thiệt hại sẽ nhỏ hơn so với nhiều nước láng giềng và đối thủ của nước này. Tỷ trọng xuất khẩu toàn cầu của Trung Quốc, vốn đã ở mức rất cao, nhiều khả năng còn tiếp tục tăng thêm. Tuy nhiên, chiến sự càng kéo dài, chi phí phải gánh chịu sẽ càng lớn. Giới chức Trung Quốc không hề mong muốn tình trạng hỗn loạn ngày càng sâu hơn ở Trung Đông.

Tác động kinh tế đối với nền kinh tế lớn nhất châu Á xoay quanh 3 nhóm: năng lượng, xuất khẩu và rủi ro leo thang. Mỗi nhóm đều chứa đựng sự pha trộn vừa bất lợi vừa có cơ hội.

Hệ quả trực tiếp nhất của chiến sự là cú siết về dầu mỏ. Nhưng không giống các nước nhập khẩu dầu khác ở châu Á, Trung Quốc có lớp đệm tốt hơn. Khoảng 1/3 lượng dầu thô của Trung Quốc đi qua eo biển Hormuz, trong khi tỷ lệ này ở Hàn Quốc và Nhật Bản đều trên 70%. Hơn nữa, dầu mỏ và khí tự nhiên chiếm tỷ trọng nhỏ hơn trong cơ cấu năng lượng tổng thể của Trung Quốc do nước này phụ thuộc nhiều vào than đá, điện hạt nhân và năng lượng tái tạo đang tăng trưởng nhanh.

Trung Quốc cũng có các lựa chọn thay thế hóa dầu, với những tập đoàn lớn có thể chuyển đổi than thành hóa chất. Và nếu tình trạng thiếu hụt trở nên nghiêm trọng hơn, Trung Quốc có dự trữ dầu được ước tính đủ dùng khoảng 4 tháng nhập khẩu bằng đường biển. Các cố vấn ở Bắc Kinh cho biết chính phủ hiện chưa muốn sử dụng kho dự trữ này, mà để dành cho những kịch bản xấu nhất thực sự.

Giá năng lượng tăng gây áp lực nhưng cũng mở ra lợi thế xuất khẩu mới

Sự gián đoạn hiện đã tác động đến chi phí. Ngày 23/3, chính phủ Trung Quốc tăng giá xăng 13%, gây lo ngại trong dân chúng. Một điểm an ủi rất nhỏ là việc chi phí nhiên liệu và nguyên liệu đầu vào tăng lên sẽ giúp chính phủ tiến gần hơn đến 1 trong những mục tiêu kinh tế của năm nay: kéo lạm phát trở lại mức dương.

Giá sản xuất của Trung Quốc đã giảm so với cùng kỳ trong 41 tháng liên tiếp, đợt giảm phát dài nhất kể từ giai đoạn 2012-2016. Một thước đo rộng hơn là chỉ số giảm phát GDP cũng đã giảm trong 11 quý liên tiếp. Cuộc chiến có thể đã làm gián đoạn cả 2 chuỗi diễn biến ảm đạm này.

Các khảo sát đối với nhà sản xuất đã cho thấy giá nguyên liệu thô tăng mạnh. Dầu đắt lên là cách đau đớn để thoát giảm phát. Dù vậy, giá cả tăng ít nhất cũng giúp doanh nghiệp và người tiêu dùng Trung Quốc làm quen lại với ý niệm rằng giá có thể tăng, qua đó góp phần ngăn chặn “tư duy giảm phát” từng khiến Nhật Bản rơi vào nhiều năm trì trệ.

Một câu hỏi khác là chiến sự Iran sẽ đè nặng lên xuất khẩu ra sao. Năm ngoái, Trung Quốc ghi nhận mức thặng dư thương mại kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD, đóng góp khoảng 1/3 tăng trưởng kinh tế. Khi người tiêu dùng trên toàn thế giới bị bào mòn sức mua bởi giá năng lượng tăng, chi tiêu cho các loại hàng hóa khác sẽ giảm và tác động dây chuyền đó sẽ lan đến các nhà máy Trung Quốc.

Các cố vấn kinh tế ở Bắc Kinh nói rằng họ ưa thích một trật tự thương mại toàn cầu ổn định. Là nước xuất khẩu lớn nhất thế giới, Trung Quốc thực sự có lợi ích trong việc các tuyến đường biển quốc tế vẫn mở và thương mại xuyên biên giới vẫn có thể dự đoán được.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện nay rốt cuộc có thể thúc đẩy nhu cầu toàn cầu đối với “3 sản phẩm mới” của Trung Quốc: xe điện, pin lithium-ion và pin mặt trời. Trung Quốc là nhà sản xuất áp đảo ở cả 3 lĩnh vực này, chiếm ít nhất 70% công suất toàn cầu. Nếu giá dầu duy trì ở mức cao trong những tháng tới, các sản phẩm này sẽ trở nên hấp dẫn hơn đối với người dân và doanh nghiệp ở các nước khác.

Các nhà sản xuất Trung Quốc cũng sẽ hưởng lợi nếu một số thị trường mục tiêu của họ bị phân tán sự chú ý. Trong suốt năm 2025, có vẻ như các nước châu Âu đang dần nghiêng về các biện pháp bảo hộ mạnh hơn trước làn sóng hàng nhập khẩu Trung Quốc tràn vào. Nhưng giờ đây, như lời một nhà ngoại giao, việc đối phó với cỗ máy sản xuất khổng lồ của Trung Quốc đã tụt xuống thấp hơn trong danh sách ưu tiên.

Nếu chiến sự kéo dài, Trung Quốc có thể buộc đổi chiến lược tăng trưởng

Nếu cuộc chiến trở nên tồi tệ hơn nhiều hoặc kéo dài hơn nhiều, thiệt hại đối với kinh tế toàn cầu sẽ ngày càng nghiêm trọng. Với Trung Quốc, điều đó sẽ đặt ra một thế tiến thoái lưỡng nan mà nước này đã vật lộn suốt 5 năm qua: khi nào tình hình đủ xấu để biện minh cho một gói kích thích quy mô lớn? Theo các cố vấn kinh tế, ông Tập Cận Bình ngày càng xem kích thích kinh tế, cũng như mức nợ gia tăng đi kèm, là một điểm yếu kinh tế.

Theo cách nghĩ của ông, tốt hơn nhiều là để doanh nghiệp và người tiêu dùng tự xoay xở thay vì trông chờ vào các gói cứu trợ của chính phủ. Tuy nhiên, giới chức đang tự hỏi liệu các thiết lập chính sách hiện tại có cho phép Trung Quốc đạt mục tiêu tăng trưởng 4,5-5% trong năm 2026 hay không, dù đó đã là mức thấp nhất kể từ năm 1991.

Nền kinh tế dường như đã có khởi đầu khá tốt, khi sản xuất và xuất khẩu đều ở trạng thái tương đối khả quan. Nhưng thị trường bất động sản vẫn chưa chạm đáy, còn niềm tin tiêu dùng vẫn yếu, khiến Trung Quốc phải trông cậy vào một đợt bùng nổ xuất khẩu không bị gián đoạn.

Nếu chiến sự Iran làm suy yếu đà bùng nổ đó bằng cách đẩy chi phí vận tải lên cao và làm giảm niềm tin của các đối tác thương mại, Trung Quốc vẫn có lựa chọn. Nước này có thể cắt giảm lãi suất nhanh hơn và tăng chi tiêu công. Sự sa sút của thương mại thậm chí có thể buộc Bắc Kinh phải cứu thị trường bất động sản một cách quyết liệt hơn, từ đó nâng giá trị tài sản hộ gia đình và cải thiện niềm tin.

Tăng trưởng dựa trên kích thích sẽ tốt hơn cho kinh tế toàn cầu so với mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Trung Quốc. Điều đó cũng sẽ tốt hơn cho các hộ gia đình Trung Quốc, vì họ sẽ được hưởng nhiều hơn thành quả lao động của mình. Một nhu cầu nội địa mạnh mẽ ở nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới thực sự sẽ trở thành nguồn ổn định và chắc chắn cho phần còn lại của thế giới.